Андрей Тихомиров "Erməni xalqının tarixindən"

Erməni xalqı Erməni dağlıqlarında məskunlaşmış ən qədim tayfaların hind-avropalıların – Cənubi Ural çöllərindən gələn mühacirlərin uzun sürən assimilyasiyası prosesi nəticəsində formalaşmışdır. Yeni yaranan erməni xalqının əsas komponentləri bunlar idi: hayaslar (ermənilərin öz adını “hay” qoyan), armanlar (arminlər), urartular, hetlər və başqaları. Qədim erməni əfsanələrinə görə, ermənilərin iki əcdadı – Hayk (Hayk) və Aram olub, onlar erməni xalqının iki əsas elementin – hayasların və armenlərin (arminlərin) birləşməsi nəticəsində formalaşmasına mifik sübut kimi xidmət edirdilər. ). Bu əfsanələr eramızdan əvvəl IX-VIII əsrlərdə Aşşur istilasına qarşı hayas və erməni tayfalarının həyat və azadlıq mübarizəsinin epizodlarını əks etdirir. Bunlar "Qadcet və Bela", "Gözəl Ara və Şamiram" haqqında əfsanələrdir. Hayaslar qədim hind-avropalılar, ermənilər (arminlər) isə qədim aramey-semit tayfalarının nümayəndələridir.

date_range Год издания :

foundation Издательство :Автор

person Автор :

workspaces ISBN :

child_care Возрастное ограничение : 12

update Дата обновления : 11.07.2023

Erm?ni xalqinin tarixind?n
Андрей Тихомиров

Erm?ni xalqi Erm?ni dagliqlarinda m?skunlasmis ?n q?dim tayfalarin hind-avropalilarin – C?nubi Ural ??ll?rind?n g?l?n m?hacirl?rin uzun s?r?n assimilyasiyasi prosesi n?tic?sind? formalasmisdir. Yeni yaranan erm?ni xalqinin ?sas komponentl?ri bunlar idi: hayaslar (erm?nil?rin ?z adini “hay” qoyan), armanlar (arminl?r), urartular, hetl?r v? basqalari. Q?dim erm?ni ?fsan?l?rin? g?r?, erm?nil?rin iki ?cdadi – Hayk (Hayk) v? Aram olub, onlar erm?ni xalqinin iki ?sas elementin – hayaslarin v? armenl?rin (arminl?rin) birl?sm?si n?tic?sind? formalasmasina mifik s?but kimi xidm?t edirdil?r. ). Bu ?fsan?l?r eramizdan ?vv?l IX-VIII ?srl?rd? Assur istilasina qarsi hayas v? erm?ni tayfalarinin h?yat v? azadliq m?bariz?sinin epizodlarini ?ks etdirir. Bunlar "Qadcet v? Bela", "G?z?l Ara v? Samiram" haqqinda ?fsan?l?rdir. Hayaslar q?dim hind-avropalilar, erm?nil?r (arminl?r) is? q?dim aramey-semit tayfalarinin n?may?nd?l?ridir.

Андрей Тихомиров

Erm?ni xalqinin tarixind?n




Erm?ni etnosunun formalasmasi

Erm?ni xalqi Erm?ni dagliqlarinda m?skunlasmis ?n q?dim tayfalarin hind-avropalilarin – C?nubi Ural ??ll?rind?n g?l?n m?hacirl?rin uzun s?r?n assimilyasiyasi prosesi n?tic?sind? formalasmisdir. Yeni yaranan erm?ni xalqinin ?sas komponentl?ri bunlar idi: hayaslar (erm?nil?rin ?z adini “hay” qoyan), armanlar (arminl?r), urartular, hetl?r v? basqalari. Q?dim erm?ni ?fsan?l?rin? g?r?, erm?nil?rin iki ?cdadi – Hayk (Hayk) v? Aram olub, onlar erm?ni xalqinin iki ?sas elementin – hayaslarin v? armenl?rin (arminl?rin) birl?sm?si n?tic?sind? formalasmasina mifik s?but kimi xidm?t edirdil?r. ). Bu ?fsan?l?r eramizdan ?vv?l IX-VIII ?srl?rd? Assur istilasina qarsi hayas v? erm?ni tayfalarinin h?yat v? azadliq m?bariz?sinin epizodlarini ?ks etdirir. Bunlar "Qadcet v? Bela", "G?z?l Ara v? Samiram" haqqinda ?fsan?l?rdir. Hayaslar q?dim hind-avropalilar, erm?nil?r (arminl?r) is? q?dim aramey-semit tayfalarinin n?may?nd?l?ridir. Qafqaz, Ki?ik Asiya, Suriya ?halisi arasinda genis yayilmis, y?hudil?r arasinda da rast g?lin?n erm?ni antropoloji tipi formalasmisdir.

Paleolit d?vr?n?n Shell v? Acheulian eralarina aid olan d?nyada ibtidai insanin ?n q?dim yeri m?asir Erm?nistan ?razisind? yerl?sir, bu, Satani-Dar t?p?sidir ("Seytan h?diyy?si, Ibranid?n Seytan"). qarsi, d?sm?n”) Araqatsin c?nub-q?rb yamacinda, ibtidai obsidian v? bazalt al?tl?ri. Onlarin arasinda: ziqzaq is k?nari olan k?tl?vi baltalar, das lopalari, al?tl?r.

D?nyanin ?n q?dim d?vl?tl?rind?n biri Q?rbi Asiyanin dig?r xalqlari il? iqtisadiyyati v? m?d?niyy?ti il? six bagli olan Erm?ni daglarinin sakinl?ri arasinda yaranib, burada yer ?z?nd? hamidan ?vv?l barbar xalqlarin ?hat?sind? olan ?n q?dim d?vl?tl?r yaranib. Bu ilk d?vl?t Urartu idi. Bir q?d?r sonra Simali Qara d?niz b?lg?sind? q?dim yunanlarin m?sk?nl?ri yarandi. Eramizdan ?vv?l 1-ci minilliyin ?vv?ll?rind?. e. minillik boyu Q?rbi Asiyanin dig?r d?vl?tl?ri arasinda dominant m?vqe tutan Urartu d?vl?ti yarandi. Onun siyasi v? m?d?ni t?siri altinda Qafqazin v? Ki?ik Asiyanin bir ?ox xalqlari var idi.

VI ?srd? erm?ni tayfalarinin birliyi. e.?. par?alanmis Urartu d?vl?tinin ?razisini v? Hayas ?lk?sini isgal etmis, Midiya v? Farslarla m?tt?fiqlik m?nasib?tl?rind? olmusdur. Lakin isgal?i siyas?t yoluna q?d?m qoyan fars ?ari I Dari Histaspe erm?nil?rin m?qavim?tini qiraraq Erm?nistani iki qubernatorluq (satrapliq) kimi – on ???nc? v? on s?kkizinci (521-518-ci ill?rd?) fars monarxiyasina birl?sdir? bildi. BC).

5-4-c? ?srl?rin sonlarinda. e.? e. Yunan tarix?isi Ksenofont erm?nil?ri ?sas t?skilat formasi k?nd icmasi olan oturaq k?nd t?s?rr?fati ?halisi kimi t?svir edir. Fars ?h?m?nil?r s?lal?sinin d?vl?t aparatinda erm?ni tayfa zad?ganlari istirak edirdi.

H?tta 19-cu ?srin ortalarinda. Sevan g?l?n?n sahilind?ki qayada 8-ci ?srd? yasamis kral I Rusanin ?mri il? yazilmis ilk Urartu yazisi askar edilmisdir. e.? e. Daha sonra Ir?van yaxinliginda ?z?rind? yazisi olan bosqab par?asi tapilmisdir ki, orada sonuncu Urartu padsahlarindan birinin adi yazilmisdir. Sonraki axtarislar bu yerd? s?h?rin tapilmasina s?b?b oldu. T?xmin?n 7-ci ?srin ortalarinda ?ar II Rusa t?r?find?n tikilmis Urartu s?h?ri Teysebaininin m?hk?ml?ndirilmis s?h?ri askar edilmisdir. e.? e. Arxeoloji qazintilar bu s?h?rin iqtisadi v? siyasi h?yatinin m?nz?r?sini ?z? ?ixarmisdir. Onun m?rk?zind? n?h?ng, kobud isl?nmis daslardan v? gil bloklardan tikilmis qala var idi. Onun ?trafinda eyni das evl?rl? tikilmis s?h?r bloklari var idi. Qalada Urartu valisinin sarayinin xarabaliqlari tapilib. Saray xam (bism?mis) k?rpicd?n tikilmis n?h?ng binalar kompleksi idi; dagin yamacinda ?ixintilarda yerl?sir v? y?zd?n ?ox otaqdan ibar?t idi. T?bii ki, binanin asagi hiss?si, saray anbarlari ?n yaxsi s?kild? qorunub saxlanilmisdir. Onlarda Urartu s?n?tinin g?rk?mli ?s?rl?ri tapilmisdir. Bunlar Argisti v? Sarduri padsahlarinin sir v? ?k?z t?svirl?ri il? b?z?dilmis tunc qalxanlari, metal d?bilq?l?r, atlilarin barelyefl?ri olan saqqallar v? d?y?s arabalarina qosmus atlardir (ilk araba C?nubdaki q?dim Var s?h?rl?rind? yaradilmisdir). Urals). D?bilq?l?rd?n birinin ?z?rind? yazilib: “Argisti oglu S?rdur onun xatirin? allah Xald agasina can verdi”. D?bilq? ?z?m?tli v? g?z?ldir. Yanlarinda buynuzlu d?bilq?l?rd? tanrilar dayanan bir sira m?q?dd?s agaclar, onlarin arxasinda is? ordu – atlilar v? d?y?s arabalari t?svir edilmisdir. Qalanin anbarlarindan birind? ?z?rind? yazilari olan ?oxlu tunc qablar askar edilmisdir. Saraydan tapilan ?syalar arasinda Assuriya v? Misird?n g?tiril?n ?oxlu b?z?k ?syalari da var idi. Dig?r ?syalar arasinda mixi yazilari olan xeyli sayda gil l?vh?l?r tapildi. Bu, qalada mixi yazi arxivinin saxlandigini dem?y? ?sas verir. Ehtimal ki, ?lk?nin simal hiss?sinin inzibati m?rk?zi qubernatorun yasadigi v? h?rbi qarnizonun yerl?sdiyi Karmir Blur t?p?sind? yerl?sirdi.

?oxlu sayda arxeoloji materiallar bu m?rk?zin basqa bir m?qs?dini ortaya qoydu – s?h?r t?kc? inzibati v? h?rbi deyil, h?m d? iqtisadi m?rk?z idi. Bugda, arpa, dari v? meyv?l?rin b?y?k ehtiyatlari n?h?ng anbarlarda, x?susi olaraq d?s?m?y? tikilmis n?h?ng qablarda saxlanilirdi. Zirz?mil?rd?n birind? i??risind? x?susi saman s?zg?cl?ri olan qablar tapildi, g?r?n?r, piv? d?ml?m?k ???n xidm?t edirdi. S?rab ayri bir anbarda saxlanilirdi. S?rab ???n gil qablar n?h?ng ?l??l?ri il? diqq?ti ??kir, b?zil?rinin tutumu 1500 litr? q?d?r idi. Qazintilar zamani k?nd t?s?rr?fati al?tl?ri d? tapilmisdir ki, onlarin k?m?yi il? b?t?n bu m?hsullar istehsal edilmisdir. Zirz?mil?rd? d?mir oraqlar v? ?apanlar, d?yirman daslarini ?v?z ed?n iki dasdan ibar?t qaba taxil d?yirmanlari, k?tl?vi ?inqil m?hlullar v? dig?r k?nd t?s?rr?fati al?tl?ri askar edilmisdir. G?r?nd?y? kimi, qalanin zirz?mil?rin? b?y?k bir tabelik ?razisind?n b?y?k ?rzaq ehtiyatlari axirdi.

Qalanin ?trafinda adi icma ?zvl?rinin m?sk?nl?ri qazilmisdir ki, bu da onlarin g?nd?lik h?yati haqqinda t?s?vv?r yaradir. Evl?r blok s?klind? tikilib. Ayri bir yasayis evi iki v? ya ?? otaqdan ibar?t idi. Onlardan biri dir?kl?rl? d?st?kl?n?n dam il? yari ?rt?l? idi. Qalan yarisi is? ocaq yeri qazilmis kar h?y?t? b?nz?yirdi. M??yy?n etm?k m?mk?n olmusdur ki, bu evl?rin sakinl?rinin daimi ?rzaq anbarlari yoxdur, evl?rin yaxinliginda mal-qara saxlamirlar. Urartu evl?rind? dem?k olar ki, mebel yox idi, bu t?kc? Urartu ???n deyil, Q?dim S?rqin b?t?n ?lk?l?ri ???n xarakterikdir. M?is?t l?vazimatlari, ?sas?n, yem?k v? xirda ?syalarin saxlandigi gil qablar idi. H?r evd? s?m?kd?n v? agacdan hazirlanmis s?n?tkarliq var idi: qasiqlar, ??m??l?r, qutular. Yem?k arpa, dari, paxlalilar v? bitki yagindan hazirlanirdi. ?z t?s?rr?fatlarini idar? etm?y?n s?n?tkarlarin, d?y?s??l?rin v? qullarin qaladan k?narda yerl?s?n yasayis evl?rind? yasadigi g?man edilir.

Zaqafqaziyada dig?r Urartu qalalari da m?lumdur. G?l?n sahilind? iki Urartu qalasinin qaliqlari qorunub saxlanilmisdir. Sevan. Onlardan biri Nor Bayaz?r s?h?ri yaxinliginda, h?nd?r qayanin ?st?nd?, dig?ri g?l?n c?nub sahilind? yerl?sir. Araksin sag sahilind?, Armavir t?p?sind? ?n q?dim paytaxtlardan biri – Argistixinili s?h?ri var idi. Bu s?h?rin xarabaliqlarinda qalalarin, m?b?dl?rin tikilm?sind?n, suvarma kanallarinin ??kilm?sind?n b?hs ed?n ?oxlu mixi yazilar tapilmisdir. Quraq Erm?nistan yaylasinda k?nd t?s?rr?fatinin s?ni suvarma ?sasinda qurulmasini n?z?r? alsaq, kanallarin tikintisi b?y?k ?h?miyy?t k?sb edirdi. Lakin bu x?susiyy?t ?mumiyy?tl? Q?dim S?rqin b?t?n ?lk?l?rind? ya su basmis sahilyani torpaqlarda, ya da s?ni s?kild? suvarilan torpaqlarda inkisaf etmis q?dim S?rq ?kin?iliyi ???n xarakterikdir.

Eramizdan ?vv?l 783-c? ild? kral Argisti d?vr?nd?. e. D?nyanin ?n q?dim s?h?ri olan Erebuni (Ir?van) salinib. Ir?vanin ?n q?dim tikilil?rinin qaliqlari m?asir s?h?rin k?narinda tapilib. ?z?rind? mixi yazi tapildi: “Allah Xald b?y?kl?kl?, Menua oglu Argisti Biayna (Urartu) ?lk?sinin q?dr?ti v? d?sm?n ?lk?l?rini qorxutmaq ???n bu q?dr?tli qalani tikdi, bitirdi, Erebuni s?h?ri adlandirdi”.

?h?m?ni Irani s?qut etdikd?n sonra erm?ni torpaqlari qism?n Makedoniyali Isg?nd?r t?r?find?n f?th edildi. Lakin onun ?l?m?nd?n az sonra eramizdan ?vv?l 321-ci ild? erm?ni ?arliqlari yarandi. Ki?ik Erm?nistanda v? Ayraratda (Ararat vadisi) (e.?. 316) m?st?qillikl?rini elan etdil?r. Erm?nistanin c?nub-q?rbi (Sofena) v? c?nub hiss?l?ri vassal b?lg?l?r kimi Selevkil?r d?vl?tinin t?rkibin? daxil oldu. T?xmin?n eramizdan ?vv?l 220-ci il e. C?nubi Erm?nistan torpaqlari Ayrarat il? birl?sdi v? Argistixinili s?h?ri yaranan B?y?k Erm?nistanin m?rk?zi oldu, onun ?i??kl?nm?si Aorses v? Siraki vasit?sil? Bospor kralligi v? D?niz d?nizi il? aparilan ticar?t hesabina idi. Azov.

Selevkil?rin Maqnesiyada romalilarla d?y?sd? m?glub olmasindan sonra (e.?. 190) B?y?k Erm?nistan v? Sofenin h?kmdarlari – Artases v? Zareh (Artaksiya v? Zariad) ?syan ed?r?k B?y?k Erm?nistan v? Sofenanin m?st?qilliyini elan etdil?r (e.?. 189). e. .). Onlar Artasesil?r v? Sahuni s?lal?l?rinin banil?ri oldular. I ?srd? formalasan xarici siyas?t v?ziyy?ti. e.? e. Yaxin S?rqd? v? ?n ?sasi, ?lk?nin iqtisadi inkisafi B?y?k Erm?nistanin Ellinist d?nyanin ?n g?cl? d?vl?tl?ri sirasina y?ks?lm?sin? k?m?k etdi. I Artasesin (e.?. 189-161) n?v?si II Tiqran (e.?. 95-56) hakimiyy?tinin birinci d?vr?nd? erm?ni d?vl?tinin ?razisini ?aydan genisl?ndirmisdir. K?r v? X?z?r d?nizi ?ayina. Iordaniya v? Araliq d?nizi m. v? Kilikiya Bugasindan Hindistan daglarina q?d?r. II Tiqranin hakimiyy?tinin ikinci d?vr? (e.?. 70-56-ci ill?r) S?rq? ?z ekspansiyasini yayan v? Erm?nistani v? b?t?n Zaqafqaziyani onun hakimiyy?tin? tabe etm?k ist?y?n Roma il? m?dafi? m?harib?si il? ?lam?tdar oldu. “Erm?ni Karfageninin” – Artasatin paytaxtinin dagidilmasi arzusunda olan Lukullusun bas?iliq etdiyi Roma legionlari Ararata c?nub yaxinlasmalarinda II Tiqranin ordusu v? xalq milisl?ri t?r?find?n tamamil? m?glubiyy?t? ugradilar. Lakin Pompeyin II Tiqranin m?tt?fiqi VI Mitridat Evpatora verdiyi m?glubiyy?td?n sonra erm?ni krali bundan sonra da m?bariz?ni davam etdirm?k imkani olmadigina g?r? Roma il? s?lh m?qavil?si baglamagi (e.?. 65) daha ehtiyatli hesab etdi. Suriya v? Ki?ik Asiya torpaqlarini t?rk etm?k; bu addimi il? d?vl?tin ?sas ?razisini m?dafi? etm?yi bacardi. Artasesil?r d?vr?n?n Erm?nistani (e.?. 189-1) s?zd? g?cl? d?vl?t idi. Helenistik tip. ?sas istehsal?ilar bunlar idi: "kral torpaginda" kommunal k?ndlil?r – sinakanlar, x?susi m?lkiyy?td? olan torpaqlarda – qullar – msaklar. Padsahin, zad?ganlarin v? kahinl?rin ?z genis m?lkl?ri – dastakertl?r v? agaraklar var idi, burada k?nd icmasindan qa?an qul-msaklarin v? ?kin?il?rin ?m?yi istismar olunurdu. S?rqd? genis torpaq sah?l?ri v? ?oxsayli qullar olan ?n z?ngin m?b?dl?r var idi.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «ЛитРес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию (https://www.litres.ru/pages/biblio_book/?art=69431410&lfrom=174836202) на ЛитРес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

Все книги на сайте предоставены для ознакомления и защищены авторским правом