– ХьастагIа Соьлжа-ГIала меха ваханчу хенахь сан хьешаша дийцира соьга цигахь вайн берашна деша йиллина оьрсийн хьуьжар хилар. Цара ишкол олу цунах. Цигахь Iамориг оьрсийн Iилма ду. Воккхахволчу кIантах Асхьабах-м Iилманча хир вацара, Петарбухе вахийтича а. Иза сайца туьканахь а сацийна, важа, жимахверг, цига деша дIавала сацам хилла сан. Ахь хIун олу цунна, Iоса?
– Iаламат дика хир ду! Сан а делира цига дIадала бераш, ас минот йоккхуьйтур йацара цаьрга цIахь!
– Ловдин кIант ваийтахьа сайчуьнца.
– ДIаваьллахь! Суна лууш ца хилча-м, хIуьттаренна а вохуьйтур вара цо иза, амма, суна лаьий хиъча, цига ца вахийта, цунна урс хьокхур дара цо! И гIуллакх дика дагадеана хьуна, ХортIа.
Хьийзош йуккъедевлла деза суьлхьанаш хьарччийна буйна а доьхкина, кIегархиира Шахьби. ТIай тIе гIортийначу бугIичух цIийбелла ши бIаьрг, схьаэккха санна, къаьрзинера. Халла хаалуш йегайора некха тIе йижина кIайн, шуьйра маж.
– Хьуо Делах ваьлла-м дукха хан йара хьо, хIинца оцу берах а мунепакъ ван ойла йу хьан? – тIечевхира иза ХортIина. – Вуьшта, дуьйцу хезча а, иэхь дац иза? Керстанан кара бер ло, ша хьера ца ваьлча?
– Шахьби, ас хьоьга хоьттуш хIумма а дац, вист ца хуьлуш Iехьа.
– Соьга хоьттуш хIума хьан хIунда дац? Кху йуьртахь дин латторах, шарI латторах Далла хьалха жоп дала дезарг со вац? Хьо, велча, лийчо везарг, дIаволла везарг со вац ткъа?
– Ой, сол тIаьхьависа а ойла йу хьан? – велавелира ХортIа. – Хьайна ши-кхо аьрша маша йа цхьа шекаран корта белчхьана, ахь-м хьакха а лийчор йарий-ц!
– Забар – забар йу, ХортIа, амма цхьадолчу хIуманаш тIехь Шахьби хьоьга бакълоь, – гIуллакх забарна тIера дIадала доллийла а хиъна, маслаIатна йукъавуьйлира Товсолта. – Гирзаш даьллачу цхьана уьстагIо жа талхийна, бохуш ду. Хьан кIант ахь керстанийн буйна дIавелча, иза, бусалба динах а, нохчийн гIиллакхех а хаьдда, цIа воьрзурий-те, бохий цо-м. Харцахьа ма ийзал ахь.
– ХIай-хIай! Керстанний, бусалбанний йуккъехь цкъа а хир бац машар. Вайн дай, йижарий, вежарий, доьзалш байъинчу, вайна xIapa дуьне къийдинчу оцу Делан мостагIийн кара Iамо доьзалхо ло ткъа? – мохь хьоькхура Шахьбис.
Томкин кIуьро маждинчу сирделлачу мекхех куьг а хьоькхуш, вист ца хуьлуш, девне ладоьгIуш, тевжина Iен Iоса охьахиира.
– Хьо харцлоь, Шахьби, – цуьнан белша тIе дайн куьг туьйхира цо. – Цхьана aгIop-м, бакълоьра хьо, амма, дIа ойла йича, харц ву. Вайн мохк дIалоцуш оцу оьрсашна гIо диначу кIеззигчу нахах цхьаъ ву со. Дуьххьара цаьргахьа ваьлларг со хила а мега. Со царна тIевоьдуш а ца безара суна уьш бIаьрга бан, хIинца совхе а ца беза. Амма, эз-эзар шерашкахь вайн къам дахарх, уьш вайн кочара бевр бац. Суна уьш кху aгIop ма-гIоьртти хиира цаьрца вай ларор доцийла, шена дуьне дезарг цаьргахьа хила везий. Вай цхьадолчарна тоьлург, оьрсаша куьйгаш тоьхча, хелха а дуьйлуш Iер ду. И цахуург кхоччуш Iовдал ву. ТIехула тIе, Шахьби, хьо кийрахь жимма вехко хета суна. Цкъа марах даьрий-те хьуна и? Ас ца элира олу дац вайн. Шу дерриш а сан йуьртахой хилла ца Iаш, йиш-вошалахь нах ду. Оцу наха, шаьш керстанашца ларадахь, вай а дуьтур дац кхоийна. Цул, xIapa девнаш ца деш Iap тоьлуш хир ду. Ас бохург аш дой, кху йуьртана тIе а хевшина Iийр ду вай, амма и дан ца лаьа-кх шуна, нах вайна тIе ховшур бу.
– Делархьана, хаа-ц суна-м, хIокху Шахьбис сайга хIун де боху, – дегабааме хилира ХортIа. – Сайн доьзалхо виэн а, ваккха а – сайна луъург дан бакъо йац сан? Далла хьалха ас жоп ма ло цунах. Суна биэн а дац Iедал керста нехан хилча а, жуьгтийн хилча а, иза сайна аьттоне хилчахьана. Хьуьжарехь пхийтта шарахь дешийтича, хIун хир йара сан кIантах? Йуьртан молла. Нехан закаташка са а туьйсуш, беллачийн тIелхигаш а лехьош, лелар ву-кх иза. Оьрсийн школехь дешча, сан кIантах эпсар хир ву. Мичча хенахь суна а, шуна а тIетовжа гIовла. ТIехиндолчун ойла йел аш!
– Со шек ца волу, суо, йоккхачу тоьпа а воьллина, мархашка кхоссарх, – вехьара Шахьби. – Иэхь дац шун, йахь йац шун. Дегнаш дац шун. Вайн дай, йижарий, вежарий байъина, вайн махках чим бина, вайн йаьIни тIе хевшинчу оцу Делан мостагIийн йалхой лела Делах а, нахах а иэхь ца хета шуна. Цара-х вай бIаьн некъал лаха довла ца дуьту. Цара-х, дага йуккъера мохк дIа а баьккхина, кху дийнарг ца кхуьучу кIажа а дерзийна, вайн къам хIаллакдеш лаьтта, уьш-х вай керста дине дерзо гIерта!
– Ой, оццул цаьрга безам боцуш хьо хилча, цкъа топ кхоьссина а, царна дуьхьало ма ца йира ахь? – Iоттар йеш, велавелира Ioca.
– Сан декхар шарI кхайкхор ду!
– Дера, ду, Шахьби, ахь дуьйцург а шалха хабар. Нах мацалла леш бу, боху ахь, ткъа хьуо, масех урд латта дола а даьккхина, дийнна бажа даьхний керта а лаьллина, Iа. Нах Iедална дуьхьалтоьттуш, хьайна йуьстах Iан лаьа хьуна. Нахана цIий а догIуш, хьуна шура хир йац. Цулла а, IадъIе, диканиг, Iедало хьайга боххург нахе дIа а кхайкхош. Оцу хьан багано ваьхьна Сибрех тасахь, цхьана а Далий, диной цIаверзор вац хьо.
Шахьби, дуьхьало йан ца хIуттуш, дIатийра. Тховсалера дов дуьххьара дац йуьртан дайшна йуккъехь. Iедална хьалхахIоьттича, кIеза санна, хьесталахь а, Шахьбина валлал ца безара оьрсий а, цара деана керла Iедал а. Багахь хIуъу бахахь а, хьалхалера маршо йац. ДIадолийна динан муьлхха гIуллакх, Iедална дуьхьал а лорий, молланаш хьийзабо. Дан мел могуьйтучунна сиз а хьаькхна, цул тIехваьллачун Iожалла Сибрех хир йу, аьлла цаьрга сардало. Цхьа а де дац тешам болуш. Бакъду, Iедало боххург деш Iийча, гай тIе мIараш хьоькхуш, таккхал вехийла-м дара. Кху Iай Шелана уллохь хиллачу гIуллакхо дуккха а молланаш кхетаме балийна. Уьш кхиъна шайн некъ оьрсийн Iедалца хиларх. Амма Шахьби кхета тигац. Паччахьан Iедал мел дика делахь а, цунна гергахь иза керстанан Iедал ду, ткъа керстанаш цкъа а шайца машар хила йиш йоцу бусалба динан мостагIий бу, боху цо. Церан Iедало лаьцна вигна цуьнан устаз Киши-Хьаьжа. Шелана уллохь байъина Киши-Хьаьжин уггар тоьлла мурдаш. Сибрех хьовсийна Нохчийчуьра уггар баккхий молланаш. ХIан-хIа, Шахьбин цкъа а машар хир бац керста Iедалца. Машар хир бац цунна муьтIахь болчаьрца а. Амма кхин тIехваьлла хIума дан ницкъ а бац-кх.
Оцу буса оццул хаза къийрина са кхолийра тIаьххьа йукъадаьллачу гIуллакхо. Цул тIаьхьа, мел гIертарх, къамел ца дозаделла уьш, хIусамден Iодика а йина, арабевлира…
V корта. Муц
I
ин
I
oca
Шовзткъа эзар тIемало хьайца валош,
Тхан махка хьо веача, сардал-ахпаччахь,
Беккъа цхьа нохчаша – болатан дегнаша –
Дуй биира тIаьххьарниг кхаччолац лиэта.
Шайн йуькъачу хьаннашкахь вохийна цара,
Кхолламо иэхь дина, хьо цIехьа вирзира.
Шорта бу Нохчийчохь къонахий майра,
Шайн дуйнна, шайн дашна тешаме нохчий,
Набарна буьйшуш а йукъах герз ца достуш.
Мел буьрса ду церан терс-маймал тарраш,
Ткъа дой ду ламанан лечанал маса…
Мохьмад-бек Аварский
1
Гати-Юьртахь уггар къеначу нахах цхьаъ а, оцу заманахь йерриг Нохчмахкахь цIейаххана вевзаш а стаг вара МуцIин Ioca. Бакъду, Iосин цIе йоккхучо иза неIалтаций бен ца йоккхура.
ГIеза-Махьма имам валале жимма хьалха, Нохчийчохь цхьа а шайх воцчу хенахь, нахана мичара веана а, мила ву а ца хууш, шеца кхо накъост а волуш Яьссица хьала Гати-Юьрта веара зоьрталчу дегIахь, шовзткъе итт шо хенара, йуьхь тIехь цIен бос богуш безамехь стаг. Цо буьйцург гIумкийн мотт бара, амма цунна улло ваьллачу кхаа нохчочо чIагIдора, цо буьйцург туркойн мотт а бу, и схьаваьлла меттиг хууш стаг а вац, Нохчийчохь шарI кхайкхо Дала ваийтина эвлайаъ ву иза бохуш.
Гати-Юьрта а воьссина, кхузахь иза нахе шеца тобанаш дайта ваьлча, цхьа Ioca воцург, берриш а, цунна резахилла, тIаьхьахIиттира. Реза ца хуьлийла а дацара. Цкъа-делахь, Къуръан тIера цхьацца айаташ а далош, цо бохура, ша аьлларг дина, шена тIаьхьа ца хIоьттинчу стеган дуьне а, эхарт а декъаза хир ду. Цо дуьйцура, вай керста дине дерзо, вайгара xIapa мохк дIабаккха ойла йу оьрсийн паччахьан, бусалба дин а, маршо а йезарг, шена тIаьхьа а хIоттий, гIазотана гIовтта бохуш.
Амма МуцIин Ioca кхеро дуккха а адамаш ирхъохка дезара.
– Ма Iехадайта шаьш оцу шуьйра шарбал йолчу гIумкичуьнга. Иза эвлайаъ а вац, йа цунна хууш хIума а дац, дIаэккхаве иза кхузара! – бохуш, йуьртахошка кхойкхура Ioca.
Амма йуьртахоша Ioca тергал ца вира. Итт шо дара, Теркаца гIаьпнаш йоьгIна, оьрсийн паччахь Нохчийчу гIерта. Гати-Юьртана генадоццуш, Iамархьаьжин йуьртахь а, Таьшкичохь а, гуттар йуххехь – Гезлой-Эвлахь а, лаьттара паччахьан эскарш. Шаьш диканиг ца дохьийла цара хьалххе хаийтинера. ХIинца а нехан лерехь декара Ярмол-инарлас йагийначу йарташкара зударийн, берийн маьхьарий, хIинца а кIур туьйсуш йара Соьлжан йистонца цара йаго йарташ, хьаннаш. Гати-Юьртахой теша кийча бара, хьаъа хIуъу аьлча а. Цара догдохура Делан орцане, ткъа и орца, мичара дели ца хоуьйтуш, цо кхиийра царна.
Шена дуьхьалваьллачу мунепакъах, Iосех, бекхам оьцуш, Ахьмат-Толлехь лаьтта цуьнан кIен paгI йагийра Ташу-Хьаьжас. ТIаккха кхин тIе а оьгIазваханчу Iосас, ГихтIа а вахана, цигарчу нахе орца элира. Амма орцанца йухавеана Iоса шен мостагI, Гати-Юьртара дIа а ваьлла, дуккха бартахошца Сесана-Коьртехь чIагIвеллачу кхечира.
Цаьршинна йуккъера мостагIалла, де дийне мел дели чIагIлуш, марсадуьйлура. Де дийне мел дели, Iосин тоба лахлора, Ташу-Хьаьжиниг стамлора. Цхьа-ши шо хьовзале Ташу-Хьаьжа, шена тIаьхьа масех бIе мурд волуш, Нохчмахка ондда ког тесна дIахIоьттира, ткъа Iоса цхьалха висира. Бакъду, цаьршинна йуккъехь тIом бацара.
ГIеза-Махьма вийра. Амма Ташу-Хьаьжас ца сацийра Нохчийчохь халкъан маршонехьа, бусалба динехьа къийсам. ХIинца цо аьрру куьйга Къуръан, аьтту куьйга тур лецира. Шен бартахошца цо луьра дуьхьало йора Нохчмахка гIертачу паччахьан эскаршна.
ТIом болчу хенахь динарг хIуъу а мегаш ду. Ташу-Хьаьжина дагавеара шен шира мостагI Iоса. КхидIа а Гати-Юьртахь висар шена кхерамехь дуйла хиъна, Iоса доьзалца ведда Таьшкичу-гIопе вахара.
Цигахь лаьттачу эскаран эпсаршца гергарло тасаделира Iосин. Цунна ницкъ оьшура ша винчу йуьртах ваьккхинчу мостагIчух бекхам эца. Цо сатийсина де тIекхочуш лаьттара. Iосин хьекъалечу коьртана гуш дара оьрсий тоьлург хилар. Дагестанера наггахь йурт бен йацара Шемална тешаме. Малхбале Нохчийчуьра цхьакIеззиг йарташ бен йацара, Ташу-Хьаьжина тIаьхьа а хIиттина, Шемална гIо дийраш. Оцу тIаьххьарчу шерашкахь Ташу-Хьаьжина дуьхьалбуьйлура Iоса тайпа халкъан бала боцу нах.
Цхьана дийнахь Iосина хезира, Гати-Юьрта уллохь, Ахьмат-Толле олучу меттехь долчу шен кха тIехь Ташу-Хьаьжа гIап йугIуш ву аьлла. Иза цо хIуьттаренна до, бохура Iосин даго. ХIетахь паччахьан эскарехь урядник волчу цо, Внезапни-гIопе а вахана, инарлега Граббега дийхира лам чу йечу походехь шега дакъалацийтар. Iоса дика вевзара инарлина. Цунна хаьара, иза шен халкъах хаьдда ваьлла стаг вуйла. Ткъа иштта нах паччахьан инарлаша, лоьхуш, лехьабора.
1839-чу шеран май беттан 9-чу дийнахь паччахьан эскарш хьала а далийна, Ахьмат-Толлехь чIагIвелла Ташу-Хьаьжа а вохийна, цуьнца Гати-Юрт сийначу цIарах йагийра Iосас. Оцу тIехь бекхам сацийтинехь а мегаш дара. Амма цкъа цIийн чам хиъна экха цIий муьйлуш бен магац. Ioca дог тийна Таьшкичу вирзира, цул тIаьхьа кхо бутт баьлча, августан 29-чу дийнахь, инарло Граббес Ахульго схьа а йаьккхина, шена тIаьхьа цхьа а мурд воцуш, Шемал ведда Бена вахча, цунах дIакхийтира Iосин уггар луьра мостагI Ташу-Хьаьжа.
Дуьненна а моьттура, Кавказан тIом чекхбаьлла. Паччахьна дуьхьалйевлла Нохчийчоьнан, ламанан Дагестанан йарташ когаш кIел йара, ведда вахана имам нохчийн хьаннашкахь лечкъаш лелара. Дагестанхой, паччахьна муьтIахь хуьлуш дуй а биъна, кIелсевцира, ткъа Нохчмахка, чевно дожийна экха санна, цкъачунна дIатийра.
Амма 1840-чу шарахь йерриг а Нохчийчоь паччахьан Iедална дуьхьал гIеттира. Йуха а экспедицеш йолийра Нохчмахка, йуха а оьрсийн отрядашна хьалхавуьйлура МуцIин Ioca.
Iосин дуккха а гергара нах бара. Гати-Юьртахь шиъ ваша а, цхьаберш зударий балийна, бераш долуш пхи кIант а вара шеца Таьшкичохь.
Iосас йечу йамартлонаша йуьхьIаьржа хIитто цуьнан вежарий шайн ницкъ ма-кхоччу иза виэн гIертара. Амма церан аьтто ца болура паччахьан гIопехь Iен ваша виэн. ТIамехь а аьтто ца болура цунна тIекхача. ТIаккха шина денвашас шайн вешин берашка дIахьедира, шайн да виэй йа иза дIатасий, шайна тIедуьйла, йа, шайх а, диначу йуьртах а, халкъах а хадий, нехан неIалт тIехь гуттаренна цигахь совца аьлла. Дений, кIенташний йуккъе мостагIалла хIоьттира. Бераша бохучунна тIе ца воьрзура да. И виэн ца лаьара кIенташна. Эххар а, иза дIа а тесна, Гати-Юьрта а баьхкина, охьахевшира уьш.
Цкъа ша паччахьан эскаршца рогIехь тIелатар дича, йуха а Гати-Юрт йагийра Iocac. Эскарш йухадевлча, цIа бирзинчу нахана чим хилла йаьгначу йуьрта йуккъехь цIеран суй хьакхабалаза лаьтташ Iосин шина вешин а, веа кIентан а цIенош карийра. ПхоьалгIачу кIентан, зуда йалозчу Дакашан, шен цIенош дацара. Гуобаьккхина хезара оцу тIелатаро дай-нанойх, йижарех-вежарех баьхначу зударийн, берийн белхарш, чевнаш хиллачийн узарш, оцу эрчоно Iадийначу хьайбанийн Iехарш. Бист ца хуьлуш, Iосин вежаршкий, берашкий оьгIазе хьуьйсура йуьртахой.
«Къонахий ду шу? Массо тIамехь хьалха, уггар кхерамечу меттехь ву шу ворхI. Амма хIунда ца доь аш и шайн йамарт, стешха жIаьла?» – бохура царах хIораннан а хьажаро.
– Iожа, соьга кхин садетталац. Соь лалац xIapa иэхь… – элира пхеа вешех жимахчу Дакаша шайн воккхахчу веше. – ХIунда ву вайн иштта йамарт да?..
Дакаш вилхира. Боьхна лаьтта уьш а битина, эвлах бевлира йуьртахой. Дукха хан йалале, царна гира йуьртахь дисина йалх цIа догуш. Иза Iосин вешин Мидин болх бара. Уггар хьалха шен цIийнах, тIаккха вешин Мусин, цул тIаьхьа шен вешин берийн цIенойх цIе йиллира цо.
– Бакъ дац хьуна моьттург, Iоса. Йуьртахой боьлхуш, ткъа хьан вежарийн, берийн доьзалш боьлуш хир дац хIара. Йуьртахойх девлла, даха меттиг бац тхан, – элира Мидас, йогучу цIергахула дIа Яьссица охьа а хьожуш.
2
ЦхьакIеззигчу бахьано, кIадбоцург хеталучу хIумано адамийн кхолламехь йоккха меттиг дIалоцуш хийцамаш беш меттигаш дукха хилла дуьненахь.
Цхьана легендо дуьйцу, мацах цкъа цхьана буса румой чIогIа набарш кхетта бийшина Iохкуш, галлийн эскарш Капитолин пенаш тIе хьаладуьйлуш, гIезаша хьаькхначу маьхьарша румой сама а баьхна, Рим йохочуьра йаьлла бохуш.
1815-чу шеран июлан 18-чу дийнахь Ватерлоохь хиллачу тIамехь Наполеон эшийнарг а, Веллингтон толийнарг а Наполеонна буйла ца хууш бисина, цунна и меттигаш йовзуьйтуш хиллачу ахархочунна бицбелла шерачу арара боьра а, хьалхарчу буса цIеххьана дилхина кIеззиг догIа а ду бохуш, дуьйцу.
Хийла йуьйцу хезна 1845-чу шарахь лаьмнашка графо Воронцовс йина поход. Исторехь, «Сухарийн экспедици» йа «Даргински поход» аьлла, ши цIе йахана цуьнан.
Цхьанне а ца хаьа, оцу походехь мацалла дала ламанхойн гуонна йуккъехь дисина Воронцовн эскарш дуьззина хIаллакьхиларх йа нохчийн йийсаре дахарх кIелхьардаьхнарг МуцIин Iоса хилар.
…Нохчийчохь хиллачу гIаттамо ткъа шарна йухаболийра Кавказски тIом. Ахульгохь велла имам йуха а денвелира. Паччахьан инарлийн гIуллакх кхиам боцуш дIадоьдура. Дуьххьарлерчу пхеа шарахь масех наместник хийцира Кавказехь, амма толам гуш бацара. ТIаккха Николай I-чо, Кавказан наместник вина, цига хьажийра Красни уллохь Наполеонна тIехь толам баккхаза висина бохуш вуьйцу 1812-чу шеран тIемийн гIараваьлла турпалхо граф Воронцов. Николай I-чо цунна тIедиллира, «Шемалан гIеранаш йоха а йай, цуьнан мехкан дегайуккъе а гIой, цигахь чIагIло» аьлла.
Массо а тешна вара паччахьо шена тIедиллина декхар инарла-адъютанто Воронцовс нийса кхочушдийриг хиларх. Цундела, иза Петербургера схьаволуш, цунна тIаьхьахIиттира нохчийн хьаннашкахь чинаш а, совгIаташ а лахьо ойла йолу столицера дуккха а дворянийн кегийраш. Цуьнца Кавказе веара императрицин ваша, немцойн принц Александр Гессенский. Цунна лаьара графо Воронцовс акха ламанхой хIаллакбеш а, церан баьчча схьалоцуш а хьажа.
Кавказе кхаьчча, ша дагалаьцначу походна пхиъ эскар кечдира Воронцовс: Нохчийн отряд – коьртехь инарла Лидерс волуш, Дагестанан отряд – инарла эла Бебутов коьртехь, Самурски отряд – коьртехь инарла эла Аргутинский-Долгоруков волуш, Лезгински отряд – инарла Шварц коьртехь, Назрановски отряд – инарла Нестеров тIе а хIоттош.
Царал сов походехь дакъалоцуш бара паччахьан гIарабевлла инарлаш: Пассек, Викторов, Клюге фон Клюгенау, Граббе, Барятинский, Фок, Белявский, Меликов, Бенкендорф, Гурко, Дондуков-Корсаков, Миллер-Закомельский, Гейдель, кхин дуккха а.
План иштта йара:
Нохчийн, Дагестанан шина отрядан декхар дара, Дагестанахула хьала Iаьнда а йахана, цигара охьа Нохчийчу а йирзина, Шемалан резиденци ДаьргIа дIа а лаьцна, Нохчмахка а йохош, Шелахьа дIайаха. Оццу хенахь шайна хьалхахIиттийначу некъашца тIамца Нохчийчоьнан кIорге кхача йезара важа отрядаш. Оцу пхеа отрядал сов, Грознехь резервехь йитинера шен коьртехь инарла Фрейтаг а волуш цхьа отряд.
Йерриг отрядийн декхар дара, гIуллакх чекхдоккхуш, Шела уллохь цхьаьнакхета.
31-чу майхь Внезапни-гIопана уллохь лаьттачу Нохчийн отрядна тIевеана Воронцов, иза эцна Хуббаре а вахана, цигахь Дагестанан отрядах кхетта, лаьмнашка хьалаволавелира. Шина отрядан ницкъ иштта бара: гIашлой – 21 батальон, 9 ротий, царна йуккъехь йара 4 саперийн, 3 иччархойн рота. Царал сов, отрядехь дакъалоцуш вара 1000 гуьржийн милиционер; дошлой – 10 сотни гIалгIазкхий, 2 гуьржийн сотни. Шина а отрядехь – 38 йоккха топ а, 4 мортир а.
Походан коьрта ницкъаш – кхо отряд а, царал сов, инарлин Фрейтаган резерван отряд а – Нохчийчу берзийна хиларна, имамо Шемала, шен эскарийн тIум – нохчийн эскарш – хье ца деш, Нохчийчохь дитира. Наиб ТIелхаг коьртехь а волуш бисина цигара наибаш декхарийлахь бара йоккха Нохчийчоь ларйан. Наибашна Элдарна а, Уллубина а тIедиллира Нохчмахка Iалашйар. Дагестанхойх, къаьсттина Iаьндойх, ца теша Шемал, шеца йалх эзар бIаьхо а эцна, Воронцовна дуьхьал вахара.
Дагестанехь гIуллакхаш дика дацара Шемалан. Дуьххьара хиллачу кIез-мезигчу тасадаларехь вохийна Хьаьжа-Мурд, лаьмнашкахь къайла а ваьлла, тIепаза вайнера.
Воронцовний, Шемалний йуккъехь Iаьндойн ломахь дуьххьара хилла тIом Шемал оьшуш сихха чекхбелира. Iаьнда кIегарвала дийзира имаман. Кхузахь цунна гира ша хьалххе дуьйна кхийринарг: паччахьан эскарш тIекхачаре сатуьйсуш, царна туьха-бепиг кечдина Iаш карийра цунна Iаьндой. Уьш карахь совцо дагахь Шемала, Iаьндойн наибаш шена тIе а кхайкхина, цаьрга, йамартло ца йан тIелоцуьйтуш, дуйнаш баийтира. Амма, тIом болало хан тIехIоьттича, Iаьндоша, шайн наиб таIIийна чу а воьллина, имам йарташка витарна дуьхьало йира. ТIаккха шаьш а, паччахьан эскарш гергагIоьртича, герзаш охьа а туьйсуш, цаьргахьа бийла буьйлира. Кхузахь хинболчу тIамах цхьа а доцург хила доллийла а хиъна, Шемалца болу кIеззиг нохчий Нохчийчу берза кечбелира.
– ХIокхарна шайн йарташ Iалашйан ца лиъча, вайн хIун гIуллакх ду хIорш ларбан гIерта? – бохура цара. – Паччахьан дукхахдолу эскарш вайн йарташна тIедогIуш ду, цигахь летар дай вай!
Дарвеллачу Шемала кхоъ Iаьндо вийра. Оцу гIуллакхо кхин тIе а карзахбаьхначу Iаьндоша Шемална дуьхьал Воронцовга шайна гIo дийхира.
Амма Шемала луьра дуьхьало йиначул тIаьхьий бен ца йитира Iаьнда. Ницкъ кIезиг хиларна а, махкарчу бахархоша гIo ца лаьцна а дарвелла имам, Iаьндойн йарташ а йагийна, тIамца ДаьргIа кIегарвелира.
Дагестанехь дIалецначу меттигашкахь кегийра гарнизонаш а йуьтуш, ДаьргIа кхаьчначу Воронцовн отрядехь бархI эзар гIашло a, цхьa-ши бIе дошло а, ткъе шиъ йоккха топ а йара. ДаьргIа дIа ца луш, чIогIа дуьхьало йира Шемала. Шайн коьртехь принц Гессенский а волуш столични кегийраша йиначу штурмо цуьнгара дIайаьккхира ДаьргIа тIе кхачале йолу цуьнан коьрта чIагIо. Цунна тIаьххье тIелеттачу инарлин Белявскийн гIашлоша ДаьргIа кIегарваьккхина Шемал, иза а йагийна, хьаннашлахь къайлавелира.
Шемалан бIаьхойн дегнаш дуьйхира. Цхьаннахьа а толам ца баккхабелира цаьрга, амма, мостагIчунна цуьрриг зиэн ца деш, шаьш дуккха а хIаллакьхилира. Цхьа а тайпа хаам бацара нохчийн наибашкара. Амма Шемала дог ца дуьллура.
– Дагестанехь вай йинарг буй-тIара бен йац. ТIом хIинцца болалуш бу, – бохура цо тIемалошка. – Кхузахь, Нохчмахкахойн хьаннашкахь, шен майрачу нохчашца кIелхиъна Iаш гендарганойн Iисий, аьккхийн Уллубий, алдахойн Хьаьжа-Юсуффий, шелахойн ТIелхаг, шотойн Ботукъа, гиххойн Сайдулла, кхин иттаннаш майра наибаш бу. Тешалаш сох, цхьа а гаур нохчийн хьаннашкара аравер вац.
Цунах кхоьрура кавказски эпсарш а. ДаьргIа ша дIалаьцча, граф Воронцов паргIатваьлла хабар дийца воьлча, цунна йуххе а хилла, инарло Граббес гIиллакхехь дIахьедира:
– Вайн даккхийдер хьалхе ду, Хьан Локхалла. Нохчийчоь – иза зIуганийн боккха бен бу. Оцу бенан цхьана маьIигах хьакхаделла вай. Кхерам а, тIом а хьалха бу.
ХIаъ, Граббена дика йевзара нохчийн хьаннаш. Ши шо хьалха йоккхачу отрядца цига гIоьртина иза цIонтаройн ШоIипа аьтта дIавахийтира. ХIетахь эзар бархI бIе салтичун дакъа кхузахь а дуьтуш, цхьакIеззиг салташца халла кIелхьарвелира иза.
Шен дош чIагIдеш, оьрсийн эскарех ша ца кхоьрийла хоуьйтуш, инарлашна гуччохь маневраш йан вуьйлира Шемал. Маневраш йийриг цуьнан цхьаъ бен йоцу бевдда шегахьа бевллачу оьрсийн салтех кхоьллина батальон йара.
Амма, дараш кIезиг хиллехь а, Воронцовн отрядан гIуллакх а дацара хIумма а дика. Императоран омра кхочушдеш, Шемалан мехкан дегге а веана, имаман резиденци дIалаьцнера цо. Амма хIун пайда бу цуьнан? Имаман резиденци кхечу йартел цуьрриг башха йоцуш йурт йара. Имамо хIумма а дош ца хеташ йагийра иза, хIунда аьлча иштта резиденци цунна нохчийн муьлххачу йуьртахь а карор йу. Доллучул холчахIоттийнера Воронцов карахь доцчу кхачанан сурсаташа. Обоз хIинца а элаца Бебутовца Iаьндахь лаьтта, ткъа салтий мацаллина герга бара. Хьалха дIадаха а ду кхераме. Йуханехьа Iаьнда дерзаделча-м, кIелхьардовла хьесап дара, амма тIемаш хилла хьаннаш сийсош хIинца Шемалан бIаьхой бара. ХIинцале а кхуза кхаьчнера Шемалан эскарехь тIеман говзаллица гIараваьлла майра наиб шелахойн ТIелхаг. Цул сов, кхуза гулбелла йоккхачу Нохчийчуьра дуккха а нохчий. Йуха кIегардовлар хьехочохь а дацара. Хьалха дIадахча а, кийчча лаьтташ Iожалла йара. Амма уггар хьалха салташна йуург йезара.
10-чу июлехь ДаьргIана лакхахь, Iаьндойн ломахь, РечIел цIе йолчу дукъахь йоккха топ йелира. Обозца ша цига кхачар хоуьйтуш, инарло Бебутовс бина хаам бара иза. Амма, нохчаша сийсочу хьаннашна йуккъехула а йаьлла, обоз кхуза кхачалур йу бохург хьехочохь а дацара. Обозна тIе а кхачий, цигара ранцаш чохь сухарш йан коьртехь инарла Клюгенау а волуш ах отряд хьажийра Воронцовс. Оцу отрядан авангард тIехь куьйгалла дар инарлина Пассекна тIедиллира.
Иза дара Шемална луург. Цо ма-аллара, Граббес ма-чIагIдарра, тIом хIинцца болабелира. Клюгенаун отрядна тIе шелахойн ТIелхаг хийцира цо. Жимачу дегIахь, инзаре каде, даим а эттIачу чоица хуьлу ТIелхаг, оцу дийнахь цхьана минотана а са ца доIуш, динара ца вуссуш, шийтта сахьтехь лийтира.
Буьйсанна, велла а, дийна а воцуш, эттIачу мундирца Воронцовна тIевеанчу Клюгенаус хаам бира, шен цхьа эзар ворхI бIе салти а, эпсар а вийна цаьрца байъина инарлаш Пассек, Викторов йуккъехь, ша цкъа кхалла а сухар ца йеана аьлла.
Цигахь дакъа доцуш вайра Россехь шолгIа Суворов хирг хиларх массо тешна волу майра, къона инарла Пассек.
КхидIа кхузахь сецар Iожалла йара, хьалха дIагIертар санна. Воронцовс шолгIа некъ къастийра. Цо сацам бира Яьссица охьа Гезлой-гIопе гIорта. Иза дича, цуьнан йухавалар массарна а гергахь Шемална тIелатаре доьрзура. Ша цигара меттахвалале, цо инарла Бебутовна омра дахьийтира, Iаьндахь а, Гумбетахь а йолу йерриг этапийн пункташ дIа а йахий, Шура-гIала кIегарвала аьлла.
ХIинца йерриг а догдохийла Кавказски линин аьрру фланган начальниках инарла Фрейтагах тешна йара. Амма муха хаийта деза цуьнга кхузахь хIоьттина хьал? Графо Воронцовс пхеа новкъа пхи стаг хьажийра Фрейтагна тIе, цуьнга кхузара хьал а дийца, дерриг эскарш схьа а гулдай, Гезлойн-гIопе кхача, Яьссица хьала шаьш кIелхьардаха вола аьлла.
Оза, йеха йуьхь, аьрзунан зIок санна, хьаьвзина мара болчу къоначу ТIелхага сема тергам латтабора Воронцовн отрядаша дIа мел боккхучу когана тIехь.
Графо Воронцовс Фрейтагна тIехьажийнчу пхеа стагах цхьаъ Гати-Юьртара МуцIин Iоса вара.
13-чу июлехь 4 сахьт долуш ДаьргIара меттахвелира Воронцов. Хьалха даха атта хилийта, шайца болу беза мохь хIаллакбе, элира цо салташкий, эпсаршкий, ткъа, царна масал гойтуш, шен доларчу безачу механ йоккхачу багажах цхьаьнга цIе тасийтира.
Воронцов шен отрядца Майртуьпехьа ваха воллу моттаделла ТIелхаг, ЦIоьнтарна уллохь позици а лаьцна, чIагIвелира. Амма, отряд регIаца охьайолайелча, иза Гезлойн-гIопе гIертий хиъна, чехкка цул хьалха а ваьлла, Шоьна а, ТIуртIи-КIотарна а йуккъехь долчу Коьжалкан-Дукъахь чIагIвелира. ДаьргIара охьа цига кхаччалц хаддаза тIелетарш дечу Iисас, Уллубис гIелйинера отряд.
Коьжалкан-Дукъахь йуха а болабелира къиза тIом. Кхузахь лен чевнаш хилира графана Бенкендорфна, графана Гейденна, графана де Бальменна, элана Эристовна, баронна Дельвигна, полковникашна Бибиковна, Завалийскина. Доллучул новкъарло йора чевнаш хиллачара. Уьш тIехь болчу хIора бармана тIечIагIвина вара йалх-йалх салти. Ницкъ бора салташна йукъайаьржинчу чуьйнан цамгаро а. Аръергарде а вуьйлуш, коьртакомандующи салтийн дог-ойла айъа гIepтарх гIуллакх ца хуьлура. ТIевеанчу цуьнан адъютанто цуьнга элира, мел гIертарх а, инарлийн Лидерсан, Гуркон, Белявскийн а ницкъ ца кхочу гуо хадо, начальникийн хиллачу кхеташоно сацамбина, уггар майра кIеззиг нах йуххе а баьхна, коьртакомандующи кIелхьарваккха.
Оцу доьхначу гIуллакхашна йуккъехула цхьа кхаъ а кхаьчнера Воронцовна: хIокху тIамехь вийнера нохчийн майрачех ши кIант – эрсанойн Саиб а, веданхойн Элдар а.
– ХIинца а гена бу бохам! Сан хIинца а куринцаш, кабардинцаш бу! – аьлла, адъютантана жоп а делла, салташна тIевахара граф. – ХIан, вежарий, садаьIин аш? Деле доIа де! Суна тIаьхьа, ура!
Туркойн гома тур баттара а даьккхина, нохчийн чIагIонна тIеволавелира къена инарла. Массарел хьалха майра инарла гина салтий, йуха ца бовла чIагIо йина, цунна тIаьхьахIиттира.
Коьжалкан-Дукъахь дуккха а дараш хилла отряд, халла Шовхал-Берда улле а кхаьчна, сецира. Гезлойн-гIопе кхача йисинарг ткъе итт чаккхарма бен йацара, амма йуккъехь Iуьллура тIамехь бахчабелла, йерриг а Нохчмахкахь цIейахана кIентий шайна чохь болу масех йурт. КхидIа гIерта ницкъ кхачийна, кхузахь сецира отряд. Йерриг а дегайовхо хIинца Фрейтагна тIехь йара, амма цуьнгара хезаш хIума дацара.
Суьйранна графо Воронцовс эскаран дакъошка кхайкхам йазбира:
«Массарна а гуш ду вайн отрядан хьал. Шайн кхиамаша дог-ойла гIаттийначу, вайл барамехь дукха волчу мостагIчо гуо бина вайна: чевнаш хилла цхьа эзар пхи бIе стаг ву вайн; даа рицкъа дац; хIоъ-молха данне дац ала мегар ду; кхидIа хьалхадахар хьехадойла йац. Буьйсанан боданах пайда а оьцуш, вайх цхьакIеззиг болчийн аьтто нисбала тарлора вайн дозанашка кхача, амма, и дан доьлча, чевнаш хилла накъостий дIатийса деза вайн, и къа шена тIелоцур дац цхьаммо а, уггар хьалха ас а. Амма йерриг а догдохийлаш йайна йац вайн. Вайгара хьал дIахаийта, инарлина Фрейтагна тIе нах бахийтина ас. Массарна а хаьа иза низам долуш, майра инарла хилар; со тешна ву цо вай кIелхьардохург хиларх. Амма, нагахь вайна Iожалла йоьгIнехь, оьрсийн тIемалошкахь товш ма-хиллара, вешан синош безачу мехах кхузахь дIалур ду вай; иштта меттиг тIейагIахь, мостагIчун кара цхьа а хIума ца дахийта, вешан четарш а, чухула духу духар а чевнаш хиллачарна бинташна этIор вай; дисинарг дерриг хIаллакдийр ду».
Отрядан лагерь Шовхал-Берда уллохь, Яьсси-хин йистерчу цхьана экъан тIехь, йара. Коьртакомандующин ставка – бердан йисттехь. Отрядера хьал хуучу ТIелхига, Яьссина аьтту aгIop позици а лаьцна, цигара цхьанаметта шина дийнахь кхо йоккха топ йеттара. Ткъа цунна жоп дала отрядан цхьа а снаряд йацара. Цхьана метте йаккхийчу тобанашца гулбала кхоьрура салтий. Хьалха тоьхна хаьлжиг йолуш бердан йистехь лаьтта графан четар, цигара дIа а даккхий, тIехьа хIоттаде бохуш, Воронцовна тIеоьхура эпсарш. Амма, уьш тергал ца беш, Воронцов, английски газеташ доьшуш, четар чохь вижина Iуьллура.
Эххар а, 18-чу июнехь, делкъал тIаьхьа, Мескитана тIехула ирхйаханчу ракето дукха сатийсина кхаъ беара отрядна. Оцу дийнахь а, буса а хезара Мескитахь а, Гати-Юьртахь а хаддаза бен тIом.
ШолгIачу дийнахь Iуьйранна исс сахьт долуш Шовхал-Берд дIа а лаьцна, шеца 5 батальон, 8 рота гIашлой, донан гIалгIазкхийн кхоъ сотни, 13 йоккха топ йалош Воронцовна тIекхечира инарла Фрейтаг.
Краснина уллохь Наполеонна тIехь толам баккхаза висинчу инарла-адъютантан графан Воронцовн «Сухарийн экспедици» нохчийн хьаннашкахь, йийсаре бигна байнарш боцурш, дуьххьалдIа вийна 4 инарла а, 186 эпсар а, виъ эзар гергга салти а, обоз, йаккхий тоьпаш а йуьсуш, чекхйелира.
Ткъа йерриг а отряд хIаллакьхиларх йа йийсаре нисйаларх кIелхьарйаьккхинарг Гати-Юьртара МуцIин Iоса вара. Воронцовс Фрейтагна тIехьажийначу пхеа стагах виъ нохчаша схьалаьцнера. Оцу меттигашкахь вина а, кхиъна а волчу Iосас, бага эрз лаьцна, Яьсса-хин бухахула охьа Гезлойн-гIопе а веана, цигара инарлина Фрейтагна тIе Воронцовн отрядах лаьцна хаам кхачийра.
«Даргински экспедици» иэхье чекхйаьллехь а, императоро Николай I-чо графах Воронцовх, Сийлахьчу Элан дарже а воккхуш, цунна дукхайезачу Курински полкан шеф вира. Ткъа Iосин некха тIе мидал оьллира.
3
Паччахьан эскарш Яьсси а, Ямсу а хишца йолчу йарташна тIелеташ даим а царна хьалха хуьлура Iоса. Наха дуьйцура, и эскарш цо доьхий даладо бохуш. Иштта-м дацара иза. Шен жимачу чинах Iехавелла лелара а, йа ша кхин а лакхаваларе сатийсара а хаац, йа шен халкъана йукъа а вирзина, ша машаре вехар ву бохучух догдиллина лелара а хаац, амма Iосас къиза бекхам оьцура нохчийн йартех.
Паччахьан эскаршца ша лома вогIуш, деккъа цхьа хIума дара цунна новкъа: даим а цунна дуьхьалвуьйлура цуьнан ши ваша а, пхи кIант а. Гуттар а цунна новкъа хирг, и кхоьрург шен жимахволу кIант Дакаш вара. Мел къизачу экханна а йеза шен кIорнеш. Ша мел къиза велахь а, Iосина дезара шен бераш. Къаьсттина дукхавезара цунна дуткъачу дегIара, шуьйра белшаш, йуткъа гIодайукъ а, сийна ши бIаьрг а болуш, даим а самукъане, хьекъале, майра Дакаш. Ша лома масазза вогIу гора цунна иза, тур буйнахь сирачу динан кхеса тIе а теIаш, массарал хьалха тIамна йукъахехкалуш.
Вежарий а, важа виъ кIант а валарх башха новкъадогIур дацара Iосина. Масане вежарий, кIентий байъина оцу тIамо, амма, хьомсарчу Дакашна хIума хиларна кхоьруш, дог детталора даим а.
Цхьана дийнахь Iоса сапаргIат вогIура Нохчмахка. Иза дара Дакашан нускал гучудоккхуш ловзар хуьлу де. И де хьалххе билгал а дина, Внезапни-гIопара шеца гIалгIазкхийн отряд а йалош, Яьссиний, Ямсуний йуккъехула Аьккхийн дукъаца хьалавогIура Iоса. Мини-ТогIех а ваьлла, Бехачу Боьрахула дукъа тIе хьалаваьлча, цунна гира Гати-Юрт. Хезара ловзаран гIовгIа а, дуьйлу герзаш а. Цунна хаьара, цхьа сахьт далале и ловзар соцур дуйла а, цигара нах, цхьа иттех минотехь дойш тIе а хевшина, Яьссил сехьабевр буйла а.
ГIалгIазкхийн отряд Аьккхийн дукъах хьалайолучу хенахь гуттар мIаькделира ловзар. Бакъду, кхузахь хIиттийна даарш-маларш дацара. Локхуш зурма а йацара. Ловзарш а, маларш а, томка а, хелхарш а Шемала дихкинера нахана. Сакъоьру зама йац xIapa. XIop a чIир кхобуш хила веза гIазотехь беллачийн, бохамаша хьерчочу Даймехкан. Хьарам кхайкхийнера мостагIчун гIиллакхаш, амалш, духарш, ловзарш, дерриг а. Амма муьлххачу балехь а шайн самукъанечу амалх ца буху нах, хилларш дитина, къоначу бIаьхочун ловзарга хьийзара. ХIораннан а йукъахдихкина герзаш, нуьйраш техкина, кийчча лаьтта дой. Сахьт дац кхераман. Массо минотехь цунна кийча хила веза. Амма йаххьаш йелайелла, йекхайелла йу. Мехкарша хелхаран эшарш лоькху, массара тIараш детта. Йукъахара герзаш а сецош, каде хелхахьийза кегийраш. Шайн Iаьржачу бIаьргашца церан дегнех алу йетташ, гонаха хьийза мехкарий. Ши куьг даржийна, ловзарна йукъа а оьккхий, самукъане богу сийна ши бIаьрг мехкарийн йаххьаш тIехула а кхерстош, байн ког шаршош, гуо хьо лекха, элдара дегIарчу хьаьрсачу жимачу стага. Амма цунна тIехь дерг дерриг а нохчийн духар дац. Коьртахь – лекха кивер, тIехь – Курински полкан тиша мундиррий, хечий, когахь – лекха эткаш. Иза, дукха хан йоццуш ведда нохчашкахьа ваьлла, Гати-Юьртахь сецна къона салти, Дакашан доттагI Василий Лопухов ву. Нохчийн хелхарх шен гIуллакх ца хуьлий хиъча, киверан лалам оьзна чIенга кIел балийна, хьаьрсачу мекхех куьг а хьаькхна, оьрсийн халкъан хелхар до цо. Цуьнца гуонна йукъайаьлла йоI, ша хIун дер ца хаьий, йукъара дIайолу. Кегийрхоша тIараш детта.
– ХIарсса!
– Гора, Васал, йаI!
– Хорош!
– Ошшан хорош!
– Къонах ву!
ГIадбаханчу баккхийчу наха, доьхкарех схьайохуш, хIаваэ лоьцуш, тапчанаш йетта. Тхов тIехь цIевнаш йуккъе а лечкъина, доттагIчуьнга а хьоьжуш, воьлу Дакаш а.
Дакаш воккхаве. Хилча хIун ду тIом? Амма иза а йа оцу йуьртара цхьа a гIyp вац адамийн цIий Iено нехан махка, ткъа шайн Даймахка, шаьш динчу йуьрта йамартлонца гIертачух леташ лийр ву xIop а. Тахана чекхдолу ловзар. Тховса моллица мах бийр бу, тIаккха Далла а, нахана а хьалха цуьнан зуда йу хIинца кирхьанна тIехьа лаьтта Малика. Дала мукъалахь, чекхбер бу xIapa неIалт хилла тIом, Дала къарбина совцор бу паччахьан инарлаш а. ТIаккха и шиъ маьрша дехар ду. Хьуьна йуккъехь ирзо доккхур ду, ши сту а денбийр бу, йетт а хир бу, доьзал а кхуьур бу…
И ойланаш йо ловзарга хьоьжуш Iачу Дакаша. Йа цунна а, йа ловзаргахь волчу цхьанне а ца хаьа, сутара бага а гIаттийна, текхаш богIу саьрмак санна, царах цхьаболчарна Iожалла йохьуш, Iоса хьалха а ваьлла, дехьа peгIa хьаладолуш паччахьан эскар дуйла. Ца хаьа, и эшарш лоькху мехкарий кестта шайн дайн, вежарийн декъаш тIехь боьлхур буйла, дуккха а къонахех дуьне дуьсур дуйла, иттаннаш байш, жоьра бисина зударий суьйранна шийлачу хIусамашка декъашна гонаха ховшур буйла.
Дехьа регIаца ха дечу бIаьхоша, кхерам герга буйла хаийта, кIур беш, цIераш латайо.
– Къонахий, маьждиган майдана гулло! Зударий, бераш орца довла! – хеза маьждиган момсар тIера схьа.
Хаам хIор а хIусаме кхочу.
Ца хеза кхузахь боьхна, кхерабелла хьоькху маьхьарий. Оцу кхерамашлахь бахчабелла зударий а, бераш а. Кертех тийсинчуьра схьа а достуш, тIемалойн дой тIеийзадо божабераша. Безачийн дегнаш гIовтто, цаьрга а хьуьйсуш, эсала белакъиэжа мехкарий. Йаххьаш йоьлуш йелахь a, хIор а йоьIан кийрахь шийла ша бу. Минот йалале дойшна тIебевлла кIентий маьждиган майдана хьолху. Шай-шайн цIа дIасабекъало зударий.
Дакашан керт йассало. Массарел хьалха ловзаргара дIабевлла цуьнан вежарий – Iожу, Саьмби, Ловда, Луду. Вахана цуьнан ший а денваша – Мидий, Мусий. Герз буйна лаца ницкъ берг массо а мостагIчунна дуьхьалвахана.
Веккъа цхьа Дакаш, майра Дакаш ву-кх йуьртахь зударшца виснарг…
Дакаш, дегI ма-дду нислуш, хьалагIотту тхов тIехь.
– Хьо ву-кх, дада, дуьххьара тIедеана сан ирсан де кхолийнарг, – боху цо гушвоцчу дега, дехьа peгIa а хьоьжуш. Иза цуьрриг шек вац эскарш далош вогIург шен да хиларх. – И «совгIат» а дохьуш вогIу хир ву хьо хьайн дукхавезачу кIентан ловзарга. ХIан-хIа, Iоса, сан докъа тIехулий бен лам чу гIyp вац хьо!
Тхов тIера охьаиккхинчу Дакаша, божала воьдий, нуьйр туьллий, шен сира дин араозабо.
ТIаккха, воьдий, нускал долчу чуоьккху иза.
Нускалца цхьаьна цIа чохь йу Дакашан йиъ нус. Цуьнан хьажарх кхетта уьш йиъ йист ца хуьлуш арайолу.
– Малика, таханлерчу дийнахь хьайн майра мичхьа хила лаьа хьуна? – хотту цо, шен нускалан куьг а лоций. – Хьоьца кирхьанна тIехьа а хIоттий, дехьа регIахь мостагIийн тарраша цоьстучу, дIаьндаргаша эгочу йуьртахошка а хьоьжуш, цIахь Iе со йа царна йуккъехь сайн меттиг дIалаца ас?
Маликин кийра хьийзаш сийна цIе йу. Шен дог алу тIехь доттуш, морцуш, хебаш хетало цунна. Амма цо садетта, цо майра къурдаш до логе хIуьттучу шодана.
– Малика, хьо йист хIунда ца хуьлу? Йезарг къастош, гIалатваьлла хилла-те со? Йа наха, зудчунна тIекхаччалц бен къонах ца хилла Дакаш, ала лаьа хьуна?
– Йуьртахошна тIаьхьа гIуo, Дакаш, – хеза Дакашна Маликин эсала аз. – Цига ваханчу хIораннан а цIахь доьзалш, безарш бисина. Хьо хIинццалц хилла Дакаш хила лаьа суна даим а. ДIагIо, Дакаш, баьлла бехк боцуш вай хьийзочу Делан мостагIех бекхам иэца!
– ХIай-хIай, иштта нускал ма ду суна дезарг! – боху къоначу майрачо, шен нускал мара а къовлуш. – Малика, хьайн кIайчу куьйгашца схьакховдадехьа соьга сан шийла герзаш.
Маликас, пенах кхозучуьра схьа а оьций, дIакховдадо Дакашан герзаш. Уьш йукъах къовлий, къоначу нускална барт лой, шен сирчу дина а волий, иза маьждиган майдана хоьцу Дакаша. Кхузахь бу цуьнан денвежарий, нийсарой, кхузахь бу цо сий деш лера беза йуьртан тхьамданаш. БIаьрг бузий, Дакаше хьожу цIарна а цIейахана майра Iаба.
– Йуьртан тхьамданаш, шун сий Дала ма дойъийла, иэхьах-бехках шу Дала лардойла, – боху Дакаша, динара а воьссина, йуьртан тхьамданашна тIе а вахана. – Кху доьхначу дийнахь зударшний, берашний йуккъехь йуьрта а хиъна со Iалур вац…
– Вало, Дакаш, вало тхоьца, – боху цуьнга къеначу Iабас. – ГIиллакхех ловзу де дац таханлерниг. ХIан-хIаний, кIентий, везачу Дала гIo дойла-кх вайна!
Шен хьаргIачу динан чож дагош, шед туху Iабас. Амма Дакашан сира дин хьалха бу. Цкъа-шозза шед тухий, тIаккха басех охьа Яьссин тогIи чу хоьцу цо иза. Яьсси чу а ца тосуш, цунна тиллинчу готтачу тIай тIехула дехьаоьккхуьйту сира дин. ДоттагIчунна тIаьхьакхиа гIерташ, шен расха дин къинхетамза лоьллу Василийс. Ах сахьт далале Аьккхийн дукъа кхочу уьш. Кхузахь дений, кIантаний вовшийн го.
– Бакъ дац, дада, хьуна моьттург! Буьгур бац ахь и гаураш тахана лома! – маьхьарца баттара тур а доккхий, мостагIашна йукъа дин хоьцу Дакаша.
…Суьйранна, шен керлачу хIусаме а деана, цIенкъа йуккъе охьадиллира шелделла Дакашан элдара дегI. Къинхетам боцчу тоьпан дIаьндарго бен бинера цуьнан майрачу дага йуккъехь.
Ткъа къона Малика, зуда хила а кхиале, жоьра йисира оцу дийнахь…
* * *
…Шераш дIаоьхура. Нохчмахка сийначу цIарах йагош хьалаваханчу инарло эло Барятинскийс Гунибехь йийсаре вигира Шемал.
Оцу тIамо Дакашна тIаьххье дIаваьхьира Iосин ши ваша. Йагийначу йартех туьйсу кIур сацале тIедеара паччахьан Iедал а. Шена тIетовжа гIортор йуьрта йеанийла хиъна, Iоса Гати-Юьрта вирзира. ХIетахь дуьйна кхузахь йуьртда вара иза.
Амма, паччахьан инарлашна а, Iосина а ма-моьтту, Шемал йийсаре вахарх чекх ца белира тIом. Гунибехь паччахьан эскарийн гуо а хадийна Нохчмахка вирзинчу бенойн БойсагIара керла гIаттам болийра. Йуха а татолашца Iена дуьйлира цIий. Амма оцу тIамехь герз кара ца ийцира Iосас. Шен берриг а ницкъ Гати-Юьртахь паччахьан Iедал чIагIдарна тIеберзийна, сецира иза.
Цхьанне а ца хаьара, цуьнан къиза дог цIийх Iабийнарг хIун ду. ТIамо вийначу шина вашас а, виэзачу кIанта а кIаддинера йа тIегIертачу къаналло кхерийнера, хаац, цуьнан тIулган дог, амма оцу тIаьххьарчу шина-кхаа шарахь цо йитира шен къиза амалш. Делахь а, машар бацара цунний, йуьртахошний йуккъехь. Цуьнан цIе йаккха дезачо йамарт жIаьла олура.
Ца везара иза цуьнан шен кIенташна а. ХIетте а, царна ца лаьара да вийна боху цIе тIеэца. Амма дийна висинчу веа кIантах цхьамма, Саьмбис, дош-дашера масазза дели, дуьхьалветтара цунна и бахьанехь велла Дакаш. Саьмбин бIаьргаш чохь Iосина гора оьгIазе йогу мостагIаллин цIе. ХIетте а, вешин чIирана кIанта ша вен магар дагадаийта ца ваьхьара.
ГIуллакх гена а даьлла, шаьш нахала довларна кхеравеллачу Iосас, БойсагIаран гIаттам хьаьшначул тIаьхьа нах лоьцуш, шен кIантана къайлаха пурстоьпе мотт бира.
ХIетахь лаьцна Сибрех вахийтина Саьмби тIепаза вайра…
VI корта. Салтичун кхоллам
«Акхачу нохчел хIумма а кIезиг зуламе бацара машаре нохчий а… Доллучул вуониг – и машаре йарташ а разбойникийн баннашка йерзар, бевддачу вайн салташна туш хилла дIахIиттар дара…»
А. П. Ермолов
1
Дуьхьалнисделла гаьннаш, синтарш шен могашчу аьтту куьйга дIа а сеттош, сих ца луш хьалха дIаоьхура Васал. Сийна тхов бина стигал къайла а йаьккхина, курра тIамарш йаржийна лаьттара, чIу санна, нийсачу, стаммийчу пепнийн йуькъа хьун. Воьдуш, наггахь тIенислора гаьннаш йуккъехула чекхйевллачу зIаьнарийн асанна. Цунна гуонаха уьйриг хилла хIаваэхь хьийзара кегий мозий. Цо безза боккхучу кога кIел чутеIара кIеда гIовда. Когаш кIел нисло декъа чIеш кагделча, къаьхкий, тарсал, попан кIайн-къорзачу гIода тIехула каде хьала а хьодий, цIоганах чIуг йой, разйолий, сема цунна тIаьхьахьожура, иза къайлаваллалц. Шен болх сацабора хенакIуьро. Декъачу гIашна бухахула шур-шур деш дIауьдура дехкий. Амма кхузахь дика дара. Йалсаманехь санна. Латта морцуш, тIеIеткъа бовха малх бу-бац ца хаьара. ДегIана там беш шийла, цIена хIаваъ, олхазарийн бес-бесара эшарш, шакарш…
Амма Васална ца гора и исбаьхьа Iалам. Цунна ца хезара и эшарш а. Йукъ-йукъа сийна корсамаш тийсина нийсачу пепнийн кIайчу гIаддаша ойланца гена дIаваьхьнера иза. ХIун дара а хаац, тахана карладелира гуттаренна а цуьнан даг чохь дисина беран хенахьлера цхьа де. ХIетахь цуьнан пхи шо хир дара. Таханлерниг санна, аьхкенан де дара иза. Бовхачу малха кIел, дохделла, малделла гIаш охкийна лаьтта кIайн акхтаргаш. Тийна акхтарган хьун. ДIатийнера олхазарш. Ца хаалора диттийн гIаш лесташ.
КIиранах йалх дийнахь баринан кхаш тIехь болх бан деза цуьнан къона да-нана цхьана кIирандийнахь шайн кхан коржам тIехь болх беш дара. Цаьршимма леррина асар доккхура йокъано дагийна, можа бос бетталуш лохха тIедаьллачу сулина. Ткъа xIaра доккха, бурсанечу акхтарга кIел бай тIехь ловзуш Iара, наггахь, воьдий, цаьршинна гуонаха а хьаьвзаш.
Малх гIушлакхе баьлча, дуьнен чу гуттар тов хьаьвзачу хенахь, болх а сацийна, садаIа охьахиира цуьнан да-нана. Шийла хи тIе а молуш, Iаьржа бепиггий, хорсамашший диъна, дIатевжинчу дена сихха наб озийра. Татол тIе йахана, лийча а лийчина, йиттина тIехулара коч йакъайала малхе оьллина, йухайеара нана. ТIаккха, бай тIе охьахиъна, шен ши кIажар схьа а йаьстина, месаш шарйан йелира иза. Васална хIинца а гуш хетара ненан, ло санна, кIайн пхьаьрсаш, кIайчу кучан кочехула ах гуш горгий, андий лекха накхош. Хьацар тоьхна, бодйелла, беснеш тIе кIаьгнаш хIиттина цIен бос богу йуьхь, къинхетаме сийна ши бIаьрг, халла хаалуш шалго чIениг. Ши дакъа а хилла, букъа тIехьахулий, некха тIехулий охьахецайелла дашо бос беттало йеха, йуькъа месаш.
Ненан кара корта а биллина, цо шарйе месаш ловзош, аркъал Iуьллура Вася. Йерриг ойла шен балхана тIейаханчу нанна а, цуьнца ловзаваьллачу Васина а ца гира, хьуьнхара араваьлла, шайна тIевогIу барин. ТIедеана ши жIаьла гуонаха хьаьвзича, и шиъ девзина, кхерайелла хьалаиккхина нана, шен месашций, шина куьйгаций накхош лачкъош, дIахIоьттира. Васина гира, коча тесна топ йолуш, дуькъачу мекхех куьг хьоькхуш, там хилла, воьлуш лаьтта барин. ЦIе санна богучу цуьнан сутарчу бIаьргаша хIумма а диканиг ца хьоьхура.
– ХIей, Ванька, хьалагIаттал! – мийра Iоьттира цо вижина Iуьллучу дех.
Вагийча санна хьалаиккхина, да вулавелла дIахIоьттира.
– Валол, чехкка йуьрта а гIой, сан расха говр йалош воьл.
Ден корта охьабахара, амма иза меттах ца хьайра.
– Хьоьга лоьй со-м, хьайба! – тIечевхира барин.
– Со маца вогIур ву йуьрта вахана? – халла хезаш вистхилира да. – Делкъал тIаьхье эрна йовр йу-кх сан. ТIедогIучу кIирандийнахь бен, кхин кхуза балха вогIийла хир дац. Ткъа вуьшта а ледара сан сула асаро дукъдина…
Баринан йуьхь кхохкийра, ши бIаьрг цIийбелира.
– Сацийта! Ас оцу шина жIаьлега эккхийна вуьгуьйтур ву хьо цига. ТIехула тIе, хьо дIа ма-кхеччи, кучере Захарке хьайн цIоганах шовзткъе иттаза сара тоха а ала.
Корта а оллийна, когаш текхош, йуьртахьа волавелира да. Хьуьна йистехула ша дIахьаьвзаш, йуха а хьаьжна, тIаккха волавелла къайлавелира иза.
– Хьалхайалал, – элира барино, Iадийча санна, бос баьхьна лаьттачу нене, хьуьнехьа корта а тесна.
– Барин… хьайн Делан дуьхьа…
– ГIовгIа, гIовгIа!
– Барин, доьху хьоьга, сан майра ма ву, со муха хьажа йеза цунна дуьхьал…
– Хьалхайала, ца боху хьоьга? Ас, месаш лаьцна, текхош йуьгу хьо!
Барин тIегIоьртира, ткъа нана, ши куьг некха тIе а таIийна, кIегаръоьхура.
– Барин, хьай Делан дуьхьа! Со маре йоьдучу буса айхьа дайъина сан сий ца тоьу хьуна! Оцу берах мукъане а иэхь хетахьа. Иза-х дерригенах кхета.
Барин, ка хьалха а тесна, тIекхета санна, тIегIертара.
– ХIетахь дуьйна диъ шо даьлла. ХIинца хьо муха йу хьажа лаьа суна. Ас бохург де, гIовгIа а ца йеш… Йа, ас уггар къиза помещикаш лехна, цхьаццанхьа дIадухкур ду хьо а, хьан майра а, кIант а!
Барино, цIеххьана катоьхна, пхьарс лаьцна, дIаозийра иза.
– ХIан-хIа, ахь йийча а, дийр дац ас ахь бохург, – карара пхьарс схьабаккха гIерташ, йеттало нана охьайуьйжира.
Баринан андий пIелгаш чудиссинера цуьнан кIайчу, кIедачу пхьаьрсах. Иза шена тIаьхьа ца йогIий хиъча, схьалаьцна, цуьнан месаш куьйгах хьарчийна, дIатакхийра цо.
– Ваня! Орцахвалахьа, Ва-ня! – мохь оьхура ненан.
Васяс, ша хIун до ца хууш, кхоссавелла настарх хьаьрчина, лекхачу эткан бертигал лакхо цергаш тесира. Лазийначу барино ластийна мийра чоже кхетта Вася, керчина, масех метр дIавахара.
– Вася! Васютка! Сан бер!.. – ненан мохь хезира цунна ша синкхетамах волуш.
Кхетаме веача, шена уллохь, йерриг йуьхь йерина, йоьлхуш нана а, мере оьзначу голаш тIе корта а таIийна, сауьйзуш Iен тIехьа, коч айайеллачохь, хечин борчехула хьала а, букъа тIе а хIиттина цIен аьрснаш а долуш да а гира цунна…
2
Хьуьн чуьра араваьлла Васал, ши куьг букъа тIехьа а диллина, меллаша цIехьа волавелира. Дукъа тIе хьалаваьлча, кешнашка нисвелла, сецча, доцца доIа дира цо. ТIаккха, йуьйцинчу кертах дехьа а ваьлла, тIехIуттуш, xIop а коша тIехула дайн куьг хьокхуш, чекхвелира. Баьрзийн гIовлешка дийгIина гIайракхах кечдина тIулгаш а, Iарждала доьлла хIолламаш а дара. Васална бевзара баьрзнаш кIел бохкурш. Уьш цуьнан бIаьхаллин накъостий бара, бархI шо хьалха дехьа чохь Iаьрчхе-Юрт барона Николайс йохочу дийнахь байъина. ХIинца йац цигахь и йурт. Лаьттаца дIашарйелла. Дохийначу цIенойн баьрзнаш ду охьадилхина довлаза пенаш хаалуш йукъ-йукъа. Ирахь дакъаделла йурт йагийначу цIаро чахчийна стоьмийн дитташ. КIора хилла даьгначийн йуьхкех.
Оьрсийн xIop а ахархочун санна, декъаза хилира Лопуховн доьзалан дахар а. Iуьйранна са ма-тесси помещикан кхаш тIе балха боьлхура, суьйранна бода боллалц цунна букъ сеттабора. Цуьнан йалта ца дийча, шениг доьйла йацара, цуьнниг чу ца дерзийча, шениг чудерзадойла йацара. ТIаьхьа дIадийна йалта мегарг ца кхуьура йа йокъано хIаллакдора. Хьийкъина кхиъна йалта лай кIел доьдура дукха хьолахь, баринан йалта чу ца дерзийча, шайчунна тIегIойла доцуш. Мацаллел а, къоьллел а садетта халаниг бариний, цуьнан йалхоший сийсазбар дара. Бераллехь хьоьгу хало-м хIун дара, иэхье мел дерг ловра цара къоначу хенахь. Васалан а йара йиэза йоI. Цуьнан дуьненан самукъе, вахаран Iалашо. Цунах ваьлча, ша лийр ву а моьттуш. Аьрха Маринка. Амма барино къанвелча а ца йуьтура шен акха амалш. Лела а йина, цо луларчу помещикца тоьллачу жIаьлех хийцира Марина а, Васалан жимахйолу йиша Полина а. Ткъа Василий салтана Кавказе хьажийра. Нохчийчу. Кхузахь цунна хьалхахIиттира цкъа а дуьйцу ца хезна буьрса лаьмнаш. Сийначу вертанах хьаьрчича санна Iохку шуьйра раьгIнаш. Цигахь деха хIокху маситта шарахь шен маршонехьа турпала къуьйсу нохчийн жима халкъ.
Къиза дара кхузахь иза Iазапе лаца веанчу салтичун дахар. Цхьа минот а йацара кхерам боцуш. XIop а минотехь вожо тарлора нохчочун тоьпан дIаьндарго. Амма йоллучул хала йара тIеман муштра, походни дахар, эпсарийн йаппарш.
Суьйренашца казармашкахь салташа шайн иллешкахь олуш ма-хиллира:
ГIоли йу дуьнен чу цавалар,
Салтичун дукъ уьйзуш лелачул.
