Страница 2 из 2
Нөҥүө күн сарсыардата үүнэн, куорат дьоно үлэлэригэр тиэтэйэн, сиэрэй уулуссаларынан аалыҥнаспыттара. Куорат киинигэр турар багдаллыбыт Обком дьиэтин үлэһиттэрэ эмиэ кэлитэлээн барбыттара. Килэрийбит муосталаах, холлороон курдук көрүдүөрдэр устун кумааҕы тутуурдаах дьон, кабинеттан кабинекка сыбыытаан, ааннарын тыаһа лабырҕаан олорбута.
Муннун анныгар тор курдук хара бытыктаах Совнарком биир тутаах үлэһитэ Егор Дмитриевич Бурҕааһайап, киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, Сталин мэтириэтэ кичэллээхтик ыйаммыт кабинетыгар туох эрэ суолталааҕы, ырааҕы толкуйдуурдуу боччумура туттан олорбута. Ити кэмҥэ хос аанын тоҥсуйаат, кыырыктыйбыт баттахтаах аҕамсыйа барбыт Бастаахап киирэн кэлбитэ. Илии тутуһан дорооболоһоот, олорунан кэбиспитэ. Бурҕааһайап, бэрийэ олорор докумуоннарын туора ууран баран, киирбит киһиэхэ туһаайан:
– Бэҕэһээ Остапенконы кытары Киллэмҥэ тахса сырыттыбыт. Били Сибиир уонна Дальнай Восток өрүстэригэр балык артыалларын тэрийиэххэ диэн үөһэттэн кэлбит уурааҕы олоххо киллэриэххэ баара диэбиппэр Остапенко утарбата, – диэн эттэ.
– Туох диэтэ? – Бастаахап токкоолосто.
– Тугу да саҥарбата, ол аата сөбүлэстэҕэ дии, – диэн, боппуруоһу быһааран бүтэрбит саҕа сананан, Бурҕааһайап тор курдук хара бытыгын дуоспуруннаахтык имэринэн ылаат, ыарахан сутуругун остуолга лис гына уурда.
– Дьэ, оччоҕо, бу уурааҕы үчүгэйдик, тэрээһиннээхтик ылсан атаҕар туруордахпытына, улахан махталлаах дьыала буолара саарбахтаммат, – диэт, Бастаахап Бурҕааһайап саннын таптайда.
Онуоха Бурҕааһайап, Сталин мэтириэтин диэки көрөн ылаат, эттэ:
– Ити боппуруоһу ылсан хайыы-үйэ дьарыктана сылдьабын. Дьэ итинник сатабыллаах, толкуйдаах буолуохха наада.
Онуоха киһитэ мичик гынан баран:
– Бу дьыала табылыннаҕына, Сталинтан наҕараада ыларбыт буоллаҕа дии, – диэн ньылбаарытта.
Санаабыта табыллан эрэриттэн астыммыт сирэйдээх Бурҕааһайап төлөпүөн туруупкатын ылан сорунуулаахтык эрийэн барда.
Ити кэмҥэ аллараа этээс биир кабинетыгар сир исписэлииһэ докумуон бэрийэ олорбута. Кумааҕы хачыгырас тыаһын үргүтэн, эмискэ төлөпүөн тырылыы түспүтэ.
– Алло, – киһи, Бурҕааһайап куолаһын истээт, ойон турбута. – Истэбин, Егор Дмитриевич.
– Бюроҕа көрүллэр боппуруос бырайыагын бэлэмнээтигит дуо?! – диэн нүһэр куолас иһиллибитэ.
– Ээ, барыта бэлэм, бэлэм, отут холкуоска бэлэмнээтим, – диэн тардыалатта, чиккэччи тэбинэн турар киһи.
– Тоҕо отутуй эрэ, түөрт уон диэн көннөрөн биэр! Онтон тохтуу түһэн баран:
– Суох, түөрт уон биир диэ! – диэн көбүөлээтэ сөҥ куолас уонна кэпсэтии бүппүтүн туоһулаан туруупка тыаһа халыр гынаат, биир кэм «туук-туук» тыаһаата. Онно эрэ өйдөнөн, мүччү тутуом диэбиттии, ыга тутан турбут туруупкатын ылан төлөпүөн үрдүгэр талыр гына бырахта. Бөппүрүөскэтин ылан, айаҕар уобаат, испиискэтин көрдөөн сиэптэрин хасыһан хачыгырайда.
Истиэнэҕэ ыйаммыт төгүрүк хара араадьыйаҕа диктор куолаһа уоттаах сэрии хаамыытын туhунан сводканы билиһиннэрдэ. Маннык иһитиннэриилэр дөрүн-дөрүн оҥоһулла турар буоланнар, оччотооҕу кэм тыҥааһынын өссө кытаатыннаран биэрэллэрэ.
– Атырдах ыйын 11 күнэ үүммүтэ. Обком мунньахтыыр саалатыгар бюро чилиэннэрэ аа-дьуо мустан барбыттара. Сотору бары оннуларын булан олорбуттара. Мунньаҕы партия Обкомун холкуостары көһөрөр хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ, Сир наркома Алешин арыйбыта. Кини көрүллүөхтээх боппуруостар бэбиэскэлэрин билиһиннэрбитэ. Мунньах сэкирэтээрин кичэйэн суруйар бөрүөтүн тыаһа ыраас кумааҕыга сурдурҕаабытынан барбыта.
«Протокол № 213. Заседание бюро Якутского Обкома ВКП(б).
От 11 августа 1942 года…»
Обком үрдүк өһүөлээх саалатын ыарахан аана лиһигир гына сабыллан, киэҥ уораҕайыгар туох эрэ сүдү содуллаах боппуруоһу кистиирдии ньим барбыта.
Көһөрүүнү тэрийэр хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ Алешин, бюро чилиэннэрэ Бурҕааhайап, Бастаахап кэннэ уонча киhи уонна Чурапчы оройуонун салалтатыттан састааптаах делегация мунньахтарын саҕалаабыттара.
Бурҕааһайап кыһыл бүлүүс сабыылаах остуолга нүһэрдик сабыччы көрөн олорон, мунньаҕы салгыы ыытан испитэ. Биир аҕамсыйбыт киһи уоттаах сэрии сводкатын билиһиннэрбитэ. Кэнники үүммүт кэккэ кураан сылларга Чурапчы оройуонун холкуостарын туруктарын туһунан уонна ону туоратарга иһитиннэрии оҥоһуллубута.
Бурҕааһайап тор курдук хара бытыгын имэринэн, олоппоһуттан орҕостон туран кэлбитэ, Алешин диэки ньылбаархайдык тоҥхох гынаат, хоруомабай хаачыгырас саппыкытынан лиһиргэхтээн тиийэн, багдаллыбыт сүүнэ бэйэлээх трибунаттан ылыннарыылаах сөҥ куолаһынан саҥаран лиҥкинэтэн барбыта:
– Сибиир уонна Дальнай Восток өрүстэригэр балыгы бултааhыны сайыннарар туhунан Партия Киин Комитетын уонна Советскай Союз Правительствотын уурааҕа таҕыста. Партия уобаластааҕы комитета бу уурааҕы бүгүҥҥү бюроҕа дьүүллэһэн, олоххо киллэрэр дьаһаллары ылыныах кэриҥнээхпит. Фашистскай Германия халабырдьыттара сэриинэн саба түспүттэрэ иккис сыла. Бүтүн сэбиэскэй норуот үрдүнэн ыарахан тыын сабардаата. Арҕаа фроҥҥа биһиги биир дойдулаахтарбыт улуу нуучча норуотун кытта Ийэ дойдуларын көмүскэлигэр олохторун толук ууран туран хорсуннук кыргыһаллар. Сэбиэскэй норуот уонна уобалас үрдүнэн үөскээбит уустук балаһыанньаны сөптөөхтүк сыаналыах тустаахпыт, – диэн баран, чочумча тохтоон, Чурапчыттан кэлбит делегация диэки кытаанахтык көрөн баран, – Чурапчы оройуонун 41 холкуоhун хоту, Кэбээйи, Эдьигээн, Булуҥ оройуоннарыгар, балык булдугар трудовой фроҥҥа үлэ күүhүн быhыытынан туhанарга көhөрөбүт. Онон көһөрүүнү тэрийэргэ уталытыллыбат маннык соруктары туруорарга:
1. Холкуостар бүттүүн көһөллөр, ким да хаалара көҥүллэммэт. Балык бултааһыныгар көспүттэргэ судаарыстыбаннай чэпчэтиилэр олохтоноллор. Көспүттэр аармыйаҕа ыҥырыллыбаттар. Дьиссипилиинэни кэһии, буруйу оҥоруу байыаннай кэм сокуоннарынан көрүллэллэр.
2. Көһөн тиийбиттэргэ олорор, үлэлиир усулуобуйа толору тэриллэр. Дьиэ-уот туттарга матырыйаал толору бэриллэр, оҕолор интэринээтинэн толору хааччыллаллар, ыйга биир киһиэхэ 16 киилэ бурдук бэриллэр.
3. Көһөр үстүү ыалга биирдии көлө булуллуохтаах, ыал 16 киилэттэн ордук таһаҕаһы ылара көҥүллэммэт. Холкуостар сүөһүлэрин, сылгыларын заготхонтуораҕа туттараллар, көлөлөрүн барытын, ыанар ынахтарын сорҕотун илдьэ бараллара көҥүллэнэр.
4. Холкуостар сүөһүлэрин сорҕотун, сүрүн сириэстибэлэрин, инбэнтээрдэрин хаалар холкуостарга туттараллар. Бары хардарыта ылсыыга-бэрсиигэ ахсааны оҥорор, холкуостары эһэр хамыыһыйалар тэриллэллэр.
5. Балаҕан ыйын 5 күнүгэр оройуон үрдүнэн көһүү саҕаланар, ый маҥнайгы декадатыгар бары холкуостар Аллараа Бэстээххэ баар буолуохтаахтар. Онон көhүү буолар оройуоннарын экономическай туруктарын туhунан ыспыраапкалары бэлэмнээн үс хонугунан туттарарга сорудахтыыбын, – диэн Бурҕааһайап бэйэтин этиитин түмүктээбитэ.
Онуоха Бастаахап:
– Сөп, бэлэмниэхпит, – диэт, харандааһынан болокунуотугар ааттаммыт оройуоннары бэлиэтэнэн сурунан сырдырҕаппыта.
Чурапчыттан кэлбит делегация диэки суугунаһыы буолан ылбыта. Итинник сураҕы сир-буор аннынан истэн билэ да сырытталлар, этиллибит тыллар ыар сүллүгэстии, этиҥ тыаһыныы сааллан, дьон чочумча чуумпуран ыллылар.
Онтон өй ылбыттыы:
– Күhүн кэллэ, онон быйыл үлэни кыайар эр дьону, онтон эhиил оҕону, кырдьаҕаhы көhөрүөххэ, – диэн биир киhи этии киллэрдэ.
Бурҕааhайап, ону эрэ күүтэн олорбут курдук, өрө хабылла түстэ:
– Суох! Барыларын! 41 холкуоhу! Бука барыларын! Балаҕан ыйын 10 күнүгэр холкуостар бары анаммыт пууннарыгар тиийиэхтээхтэр. Байыаннай балаһыанньа ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн, биир да киhини энчирэппэккэ! Улуу Сталин уурааҕын утары бараары гынаҕыт дуо?! Ол аата, сэбиэскэй былааһы утары сабатаас быһыытынан көрүллэн, байыаннай балаһыанньанан трибунал иннигэр туруоххут! – диэн күргүйдээн кэбиспитэ.
Үрдүк өһүөлээх обком сабыылаах аанын нөҥүө туох-туох кэпсэтии буолбутун, испиэскэнэн кичэллик сотуллубут истиэнэ эрэ истэн тураахтаатаҕа…
Атырдьах ыйын ортотунааҕы түүҥҥү сөрүүннэр түһэннэр, сайыҥҥы уот-садаҕа баһаардар аҕыйаан, кураан тыына Хайахсыт үрдүнэн арыый намыраабыта. Быыстала суох турбут уот буруотун быыһынан, кытара кыыһара уурайан, күн, дьэ, бэйэ бодотун ылынан, чугастааҕы куруҥ үрдүнэн тэмтэйэ ойбута. Кураан сайыҥҥа торолуйбут аһыҥалар алаастар барахсаттар күөх ньаассын ньуурдарын кубарыччы салаабыттара көрүөхтэн түктэри, киһи кута-сүрэ тохтуо суох айылаах буолбута.
Күн арҕаалаан санньыйыыта, холкуос бурдугун аһыҥаттан өрүһүйүү күүрүүлээх түбүгүн кэнниттэн, үлэ дьоно дьиэлэригэр кэлитэлээбиттэрэ. Күөрэгэй кэлэн, кыратык тыын ылан, сытан ылла. Онтон туран, киэһээҥҥи кэмчи чэй кэннэ, Туллукка буукуба үөрэтэн барда. Туллук оскуолаҕа киирэр сааһа буолан эрэр, онон саҥаһыттан Күөрэгэйтэн көрдөспүтүн быһа гыммакка, киэһэтин дьарыктарын саҕалаабыттара син балайда буолла. Туллук Сүөдэртэн кэлбит эрилиннэри буукубалардаах суруктары ааҕар баҕата баһаам, өссө хардары сурук суруйар баҕата олус күүстээх буолан, кыһаллара диэн сүрдээх. Хата, ону убайын буочара араастаан эриллибит буолан, ардыгар эдьиийиниин Аанчыктыын ааҕаллара.
– Күн Ста-лин, Сүө-дэр, – диэни сүhүөхтээн ааҕарга син үөрэнэн эрэр.
Уҥа түннүк үрдүнэн хаһыаттан кырыллыбыт дьоҕус араамалаах Сталин хойуу хааһын аннынан кытаанахтык супту көрөн олорор мэтириэтэ ыйанан турар. Мэтириэт аттынааҕы долбуурга Сүөдэр сэриигэ барыан иннинэ кыһан Туллукка бэлэхтээбит мас ат оонньуура ууруллан турар. Туллук атын балтыгар тыыттарбакка бэйэтэ эрэ оонньуур. Күннэй сааһа кыра буолан, үлэтэ диэн үксүн оонньуу, билигин да күн кыһалҕата суох аан аттынааҕы ыскамыайкаҕа туос ынахтарынан оонньуу олорор.
Өрүүнэ хатарыллыбыт от силиhин кырбыы туран, кийиитин аһыммыт хараҕынан көрөн ылла. Оо дьэ, туох-туох буолар? Сүөдэртэн сурук кэлбэтэҕэ быданнаата. Оҕом хайдах эрэ сырытта буолла. Хара дьайдаах сэрии ыар тыына, хор, оннооҕор бу ыраах Хайахсыт нэһилиэгин тумнубата. Умайар уот кураан сатыылаан, дьонноро ыраах, Нам сиригэр Арбыҥҥа Нуотара үрэҕэр оттуу барбыттара ый кэриҥэ буолла. Күөрэгэйи хат буолан, хата, хаалларбыттара. Манна да күнү быһа бурдук түүтэхтииргэ сиһэ ыалдьаахтыыра буолуо. Күөрэгэй, хотунун санаатын таайбыттыы, иhин туттан көрдө. Онтон оронугар сытынан кэбистэ. Өрүүнэ үлэтин үмүрүтэн баран, кийиитигэр тиийэн, аттыгар олорунан кэбистэ.
– Хайа хайдаххыный, тукаам?
– Ээ, бэҕэhээ, түүтэх баайа сырыттахпына, дьиктитик мөхсөн ылбыта.
– Күөрэгэй, аhара хамсаныаҥ суох этэ, – диэн, аҕа киһи быһыытынан, Өрүүнэ кийиитин аһыннар да, сүбэлии олорбута.
Халлаан киэһэрэн, борук-сорук буолан, утуйууга бэлэмнэнэн, кыра дьон ороннорун булбуттара. Туллук ат оонньуурун илдьэ сытаары салҕанан долбууртан ылбыта. Онтон Сталин мэтириэтин анныгар кэлэн хантайан туран, өр одуулаһан баран:
– Күөрэгэй, ити Сталины тоҕо «Күн» дииллэрэ буолуой, мин көрдөхпүнэ күҥҥэ отой да маарыннаабат дии, – диэн Туллук саҥаһын эриирдээх боппуруоһунан үүйэ-хаайа туппута.
Күөрэгэй тугу булан хоруйдуон билбэккэ сыттаҕына, ийэтэ Өрүүнэ:
– Тукаам, Туллуок, саҥаскын араабылаама, бэйэтэ да сылайан сөп буолан сытар, – диэн уолун буойбута.
Туллук ити дьиктиргиир боппуруоһун иннин-кэннин билэн тэйэр санаалаах:
– Оччоҕо эн эт, – диэн аны ийэтин эрийэн турбута.
Онуоха Күөрэгэй оргууй Туллукка туһаайан:
– Сталин диэн сэбиэскэй норуот, бу биһиги бары аҕа баһылыкпыт буолар, кини биһиэхэ барыбытыгар үчүгэйи баҕарар уонна куруук көмөлөһөр, – диэн тиийимтиэтик быһааран биэрбитэ.
Туллук оронугар баран сыппыта. Онтон сотору дьааһыйан ылан баран:
– Оттон оччоҕо мин икки аҕалаахпын дуо? – диэн, мунааран, бэйэтиттэн-бэйэтэ ыйытына сытан, мас атын хам кууһан, куобах суорҕан сылааһыгар сууланан, нухарыйан барбыта.
Кыараҕас түннүк нөҥүө тыаһа суох хараҥа халыйан Хайахсыт үрдүнэн сабардаабыта. Туллук түһээтэҕинэ, Сталин кэлэн, төбөтүттэн имэрийэн ылар, көтөҕөн ылан Күннэйи уонна кинини түһэҕэр олордуталаан баран, сахалыы намыын куолаһынан туох эрэ туһунан туойар. Туллук көрдөҕүнэ, остуолларыгар ас-бөҕө тардыллыбыт. Арааһа убайа Сүөдэр Сталинынан кэһиитин ыыппыт быһыылааҕа. Онтон Сталин кинилэри түһэрэн баран, дьиэлэрин таһыгар тахсан, киһи хараҕа саатыах айылаах күн курдук сырдаатар сырдаан, Туллук мас атын миинэн, ыраах сүтэн хаалбыта. Уолчаан мас атын былдьатан, кэнниттэн ытыы-ытыы, балта Күннэйдиин сүүрэ сатаабыттара. Сэниэлэрэ эстэн, түгэҕэ көстүбэт далай хараҥаҕа, төбөлөрүн оройунан умса баран эрэллэриттэн соһуйан, хаһыытаабытынан уһуктан кэлбитэ.
Онтон ата илиитигэр баарыттан уоскуйан, аны ыыппатарбын диэбиттии кууһан, эмиэ нухарыйан барбыта. Дьиэлэр үрдүлэринэн түлэй бараан түүнү иһиллээбиттии, ый былыт быыһыттан быган, түннүгүнэн сэмээр дьиэ иһин таайтарыылаахтык одууласпыта…
Арыы үрдүк хордоҕойугар кэбиhиилээх оттор кэчигирээбиттэр. Баһылай биригээдэтэ оту хотуулаахтык оттоон, санаалара көтөҕүллэ сылдьар. Лөгөнтөй кырдьаҕас кэмиттэн кэмигэр хотуурдары таптайан, кыраабыллары тииhээн иһэр. Инньэ гынан үлэ, атахтаммакка, хотуулаахтык барар. Аанчык Даайалыын бугул түгэҕин харбыыллар. Баһылайдаах хас да буолан от кэбиһэ сылдьаллар. Ньукуус бугуллары бэрт чэпчэкитик түллэх гыннаран таhаара-таһаара, кыдаматын күөрэччи тутан, түскэ быраҕаттыы сырытта. Лөгөнтөй, оллоонун уотун күөдьүтэ сылдьан, көр, аҕатын туйаҕын хатарар киhи тахсыыhы, оннук чинчилээх диэн, сиэнин астыммыттыы одууласпыта. Отуу уота солуурчахтаах собону сотору кэминэн оргутан бидилиппитэ. Лөгөнтөй күнүскү омурҕаҥҥа дьонун ыҥыртаан далбаатаата. Сиэнигэр чэй сойута кутан бэлэмнээтэ. Лөгөнтөй чугастааҕы элгээҥҥэ илимнээн, харарҕаатахтарына собо сиэн абыраннылар аҕай. Бу өрүс сир собото бөдөҥ да буоллар, Дьоҥкуудай эбэ хотун соботугар амтана ырааҕынан тиийбэт. Алаас сир күөлүн собото барахсан минньигэһэ сыттаҕа дии. Күүстээх үлэҕэ сылдьар дьон хараҕа наадыйан бөҕө буоллаҕа дии. Күһүҥҥү саарбыт кус тиргэҕэ иҥнэн тилигириирэ, оо, астык суол буоллаҕа, ити дьарыгы Ньукуус үчүгэйдик баһылаата. Онон сөп-сөп тотуохтарыгар диэри кус сииллэр.
Отчуттар оллооннорун аттыгар үүммүт улахан аар хатыҥ күлүгэр мустан, омурҕанныырдыы төбүрүөннээн олорунан аһаан бардылар.
– Быйылгы кыстыгы туоруур оттоннубут быhыылаах, – итии чэйин сыпсырыйа-сыпсырыйа, Баhылай кэпсэтиини саҕалаата.
– Син илин-кэлин түсүһэр инибит, доҕор.
– Баччалаах үүнүүнү сомсон баран, доҕор, оннук буолбат дуо? – Баһылай Ньукулайтан ыйытта.
– Тыый, туох диэн эттэххиний. Ол гынан баран, тиэйиитэ да син моһуоктаах соҕус буолара буолуо ээ.
– Оннугун оннук да, күрүөлэммит хаһаас хаһан да хаалбат хаһаас буоллаҕа дии. Улуу добдурҕа түһүүтэ, хаар чарааһына биэстии сыарҕанан таһан, син үөтэлиэххэ сөп ини, доҕор, – диэт, Лөгөнтөй астыммыттыы дьонун кэриччи көрбүтэ.
– Сарсыҥҥыттан мин Ньукуустуун күрүө сиэрдийэтин охторо тахсыахпыт, – диэн бас-көс киһи быһыытынан Баһылай дьаһайбыта. Ити курдук отчуттар оллооннорун буруота ыраахтан унаарыйан, көҕөрүмтүйэ сыыйыллыбыта.
Устар күнү быһа үрдүк өндөл халлааҥҥа, сырдык утахтарынан далаһа үктээн, биир былыт оҕотугар күлүктэнэн сынньана түспэтэх аламай күн барахсан, киэһэнэн нуктуу быһыытыйан, арҕаа бас диэки тэмтэйэ санньыйбыта. Дьиэ иһигэр эмиэ им-дьим, Күөрэгэй оронугар сынньана сытара, оттон Өрүүнэ оҕолор этэрбэстэрин абырахтыы олорбута. Арай эмискэ таһырдьа этиҥ этэр тыаһа лүһүгүрээтин кытары оҕолор хаһыытаһар саҥалара иһиллибитэ. Өрүүнэ «тыый, туох буоллахтарай» дии санаат, түннүк диэки одуулаһан эрдэҕинэ, ааны тыастаахтык тэлэйэ баттаан, Күннэй ытыы-ытыы дьиэҕэ сүүрэн киирбитэ.
Күөрэгэйдээх Өрүүнэ соһуйан:
– Туох буоллуҥ, тоойуом, – диэт, ойон турдулар.
Күннэйдэрэ ытыырын быыһыгар арбайбыт баттаҕын көннөрүнэ сатаата.
– Холорук. Этиҥнээх холорук! – дии-дии ытыырын туттуна сатаата. Ити бириэмэҕэ Туллук сүүрэн киирдэ.
– Күннэй, ытаама, бу холорук көтүппүтүн төттөрү былдьаатым ээ. Мэ, чэ ытаама, – дии-дии Күннэй туос ынаҕын чочоҥнотто. Өрүүнэлээх Күөрэгэй оҕолору, буордарын-сыыстарын тэбэтэлээн, арыычча уоскуттулар.
Өрүүнэ туох эрэ куһаҕан бит буолаары гыммытын сэрэйэн:
– Кэбис, арах-арах, – диэн ботугуруу-ботугуруу өһөн эрэр оһоҕун чоҕун булкуйбахтаан күөдьүттэ. Онтон лэппиэскэттэн ойо тутан оһоҕун аһатта. Ол турдаҕына, ааннара аһыллан хаачыгыраата. Бары соһуйбуттуу ол диэки көрө түстүлэр. Дьиэҕэ Өрүүнэлээх ыаллара эмээхсин киирэн кэлбитэ уонна таҥаһын тэбэнэ-тэбэнэ, аан аттынааҕы олох маска олорунан кэбиспитэ. Арбы-сарбы буолбут көрүҥнээҕэ, онтон көхсүн этитэн баран:
Текст предоставлен ООО «ЛитРес».
Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на ЛитРес.
Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.
