Мыбы щылэжьауэ щыта цӏыхухэм я пщӏэнтӏэпсу мывэмрэ пшахъуэмрэ зыщӏафар Майе къыщӏехьэ. Щӏым езым и мэмрэ къыхэкӏ псыӏагъэмри зыхещӏэ. Щӏыр, цӏыхур, абы и пщӏэнтӏэпсыр – мыхэр зэпхащ, Майе ар зэрегъэзахуэ, ауэ хужыӏэркъым. Куэд къыгуроӏуэ, и щхьэм щызекӏуэ къомымрэ и гум зэригъэзахуэмрэ ирагъэш, и гуащӏэр щӏах.
– Мис мыращ ди шахтэжьыр. Иджы нетӏэ дызыщӏамыгъэхьам дагъэӏэпхъуащ. Плъагъурэ мыр зэрыкуур, зэрыкӏыхьыр? Мис а къомыр уадэ защӏэкӏэ шахтёрхэм къраудауэ аращ. Мыбы мывэу щӏашар куэд дыдэ мэхъу. Ахэр икӏи лъапӏэщ. Хъугъуэфӏыгъуэу жыпӏэ хъунущ.
Майе и адэ къуэшым йодаӏуэ, абы жиӏэр езыр зыщыгъуазэ гуэру къыщохъу, ауэ зыри пидзыжыркъым.
– Накӏуэ иджы, гуащэ цӏыкӏу, дыщӏэкӏыжынщ, – жи Ӏэдэм. Абдежым и нэхурыдзыр мэункӏыфӏ. Зэридзэ хуэдэу ищӏащ, теуӏуащ, ауэ къэблэжтэкъым.
– Гуащэ, мы си джанэ кӏапэр убыди сыӏыгъ, умышынэн хуэдэу, сэ мы нэхурыдзым и уэздыгъэр къикӏуэтауэ аращи, исӏуэнтӏэжынщ.
Ӏэдэм пэщэщэн иухыу нэхурыдзыр щыщӏигъэнэжам, Майе джанэ кӏапэр иӏыгъыжтэкъым, гъунэгъууи щыӏэтэкъым. Хъуреягъым нэхур трегъапсэ, шахтэм нэхъ куууэ щӏохьэ, къокӏуэтыж, маджэ, ауэ хъыджэбз цӏыкӏур къыпэджэжыркъым. Жэрыгъэкӏэ къыщӏожри, и бгыр щӏигъэщэтауэ маршынэм илъ шофёрым йожалӏэ, арщхьэкӏэ Майе къыщӏэкӏыжакъым, хьэуэ, хьэуэ, дэнэ кӏуами, сабийр шахтэм и кӏуэцӏым щыӏэщ.
– Мыр сабий здэпшэ хъун щӏыпӏэ, сыт мыгъуэм щхьа уигу къэкӏа ар? Лӏот-тӏэ къолъэӏум, сабийм жиӏэу хъуар хуэпщӏэн хуейкъым!
Ӏэдэм абы жиӏэми емыдаӏуэу шахтэм щӏолъэдэж, нэхурыдзыр ӏэтауэ иӏыгъыу. Хъыджэбз цӏыкӏур щыӏэщӏэкӏэрэхъукӏа щӏыпӏэм нэс егъэзэж.
Шахтэ ехыпӏэри жыжьэжтэкъым. Ӏэдэм игу къэкӏар и щхьэм доуеиж – Майе абы ехуэхагъэнущ!
Ехуэхатэкъым. Хуэмурэ, зихъумэжурэ ехащ, кӏыфӏым хэту. Хьэуар хурикъут. Балигъхэр я щхьэр щӏэгуауэ фӏэкӏ щыземыкӏуэф бгъуэнщӏагъым сабийр зэфӏэту щӏэтт.
Ӏэдэм егъэзыхыгъуэ задэмкӏэ йох, гужьеящ, мэпӏащӏэ. Майе кӏыфӏым къыхелъагъукӏри, гуфӏэщауэ мэкӏий… Абы и кӏий макъым Майе зыкӏэлъыплъ гъэщӏэгъуэныр егъэкӏуэдыж. Еууей, сытым щхьа зэран хъуа… Хъыджэбз цӏыкӏур мыбы къэзышар бгъуэнщӏагъым и къуэгъэнапӏэ жыжьэм къыщӏидз нэхугъэрат. Абы къыгурыӏуат ар зэрымыуэздыгъэр, зэрымыдыгъэр, зэрымыуэздыгъэ нэфыр. Дауэ зэхыумыгъэкӏынрэт а гъуэзыр зыхэт нэхугъэр къыздикӏыр… Ӏэдэм зэригъусэри къыфӏэмыӏуэхужу, Майе и гулъытэр зыубыдар зищӏыс дыдэр къищӏэну екӏуэтэхыу щӏидзащ. Зэи и лъакъуэр щӏэжри джэлащ, и лъэгуажьэри и ӏэфракӏэри фӏыуэ тритхъуу, ауэ ари къридзакъым, къэтэджыжри и гъуэгум пищащ. Мис, къэблэгъащ къуэгъэнапӏэм. Занщӏэу къуэкӏын дзыхь ищӏакъым, хуэмурэ и щхьэр къуигъэжри нэ лъэныкъуэкӏэ плъащ. Илъэгъуар псысэхэм хэту зыщыгъуазэ гуэру къыщыхъури, и щхьэр къуигъэжыпащ. Къыщехым къуэгъэнапӏэу фӏэкӏа къыщымыхъуами, къилъэгъуар пэш хуэдиз хъууэ бгъуэнщӏагъ ӏэхуитлъэхуитышхуэт. Къэщӏэгъуейт гъуэз зэрыщызекӏуэр зыхэплъагъукӏ нэху зэхэмыбзыр къыздикӏыр, ауэ ари фӏэгъэщӏэгъуэныжакъым нэхъ гъэщӏэгъуэныж щыӏэти. Утыкум исщ Майе цӏыкӏужьей зыщӏэхъукӏ псэущхьэ абрагъуэ гуэр, и щхьэр шындырхъуоущхьэм ещхьрэ и кӏапэшхуэр щӏым триупцӏэу. Мыбдежыр щӏыӏэ дыдэт. Ар зыуи къызыщымыхъу псэущхьэ абрагъуэм и нитӏыр теубыдащ уэздыгъэм хуэдэу къаблэу хъурей гъэпща и пащхьэм итым. Хъурейр хуэмурэ зэм ижьымкӏэ, зэм сэмэгумкӏэ щэнауэу мэхъей.
Апхуэдизкӏэ а ӏуэхум дихьэхащ псэущхьэри, и нитӏ къицӏуукӏыр хъурей щэнауэм къытрезыгъэхын щымыӏэу къыщыхъуат Майе. Ӏэдэм и джэ макъыр къызэрыӏуу, нэхугъэ мащӏэри псэущхьэшхуэри лъэужьыншэу кӏуэдыжащ. Къэхъуамкӏэ мыарэзы Майе, адэкъуэшым гужьеяуэ езыр къызэрилъыхъуэр къыгурыӏуами, зигъэхъеякъым, къеплъэкӏакъым. Ӏэдэми, псом ящхьэр арати, псэууэ къигъуэтыжа хъыджэбз цӏыкӏур къипхъуатэри дуней хуитым къытрихьэжащ.
Ⅱ
Анэшхуэр къэщтат хъыджэбз цӏыкӏум и ӏэфракӏи и лъэгуажьи уӏэгъапхэ къешэкӏауэ, и щыгъыныр зэхэуфӏеяуэ ӏэплӏэкӏэ къыщыхущӏахьэжам. Ӏэдэм фӏыуэ игу къэкӏат сымаджэщым я уӏэгъэпхым деж ишэу теудахэр иригъэкъэбзэну, иригъэпхэну. Анэшхуэм сабийр зэпеплъыхь.
– Къупщхьэ къута, зэрыпкӏа сыт иӏэкъым жиӏащ дохутырым…
– Делэ ухъужат?! – Жануэс мэшхыдэ. – Уи къуэшым и сабий закъуэр пӏэщӏэкӏуадэ пэтащ. Сэ пщӏантӏэм сыкъыщӏыдэкӏар мыбы си зэран екӏыу жаӏати аращ. Иджы мыбы и анэм яукӏ пэтащ си быныр жиӏэми, пэжкъэ?!
Ӏэдэм и щхьэр пэшым щӏихри щӏэкӏащ. Майе зыри жимыӏэу щысащ апщӏондэху. Адэ къуэшыр щӏэкӏа нэужь, и бзэр къиутӏыпщащ. Майе щыпсалъэ закъуэтӏакъуэххэр унэм щӏэсым я гуфӏэгъуэшхуэт, ауэ иджыпсту жиӏэм Жануэс игъэгуфӏэркъым.
– Кӏыфӏ, нэху, кӏыфӏ, нэху, кӏыфӏ, нэху. Щӏыкъатибл, благъуэ…
А псалъэхэр сабийм къызыхихар анэшхуэм жриӏэу щыта псысэхэращ.
Илъэсищ щыхъуам, Майе иджыри псалъэртэкъым. Жануэс псысэ цӏыкӏу жриӏэурэ къигъэпсэлъащ. Къыщиудауэ нанэ и псысэхэр жиӏэжырт. Макъхэр тӏэкӏу пӏытауэ къыжьэдэкӏырт, щэхуут зэрыпсалъэр, ауэ ар ӏуэхутэкъым – сабийр къэпсэлъат!
Блэмрэ хьэндыркъуакъуэмрэ ятеухуа псысэрат жиӏэжыр. Анэр гуфӏащэри гъащ. Пщыхьэщхьэ хъури, адэр къыдыхьэжащ, мо гуфӏэгъуэшхуэм кърихьэлӏэжащ. Гъэхуауэ таурыхъыр къыжезыӏэжа и пхъур дрихьеящ, кърихьэхащ, и ӏэплӏэм ису хьэблэм дихьэри зыхуэзэм яригъэлъэгъуащ и пхъур зэрыпсалъэр. Хьэблэм дэсхэр унагъуэм къадэгуфӏащ. Хьирэт къежэкӏри нэпс нэпцӏ щӏипӏытӏыкӏащ. Ежэкӏыжри, унагъуэм ящӏэнуӏами хунимыгъэсу, дэлэнищ иӏыгъыу къигъэзэжащ – ар хабзэт, гуфӏэгъуэ хъуамэ.
– Дэлэн къыпхуэсхьащ, Кӏунанэ цӏыкӏу, «дэлэн» жыӏэ! – зыхуригъэзыхауэ хъыджэбз цӏыкӏур хегъэзыхь. Мобыи блэмрэ хьэндыркъуакъуэмрэ теухуа псысэр къригъажьэри и кӏыхьагъкӏэ къыжриӏащ.
– Фшхы, кхъыӏэ, фымыгъэупщӏыӏуу, – Хьирэт и нэхэр иригъэджэрэзыхьри щӏэкӏыжащ.
Майе жиӏэж псысэм унагъуэр куэдрэ ирипэгащ. Нанэ къызэрыжьэдэкӏа дыдэм ещхьу къеӏуэтэж. Ауэрэ и ӏэ-и лъэ ищӏу, зытепсэлъыхьхэм запищӏыжу хуожьэ. «Кӏуэм-лъэм, кӏуэм-лъэуэ» щыжиӏэкӏэ, езыри макӏуэ, малъэ. Улэ ар япэу щилъэгъуам, пыгуфӏыкӏащ – сабийщ, мэджэгу. Етӏуанэу, ещанэу… махуэ къэс. Иджы «щӏыкъатиблыр» къыхэхъуащ. Пӏэкум исщи, еплъыхыурэ зыгуэр жеӏэ, макъхэр егугъуу къепсэлъ. «Щӏыкъатибл… щӏыкъатибл…»
Нанэ и щхьэфӏэпхыкӏ гъуабжэр фӏэщэтри, и щхьэц тхъуар къыщӏэщащ, ауэ ари къищӏэркъым, хъыджэбз цӏыкӏум тогузэвыхьри.
– Делэщ а бгъуэнщӏагъым узышар, губзыгъэм абы сабий ишэну? Уи адэм къелыну ар иджы? Сэри сыт къызжиӏэнур? Щхьэ хуэбутӏыпща жиӏэнкъэ?
Жануэс и нысэмрэ и къуэмрэ захуигъэгусати, къытридзэри щӏалэ нэхъыщӏэм деж Тӏыауз къэкӏуащ. Гуныкъуэгъуэ яку къыщӏыдэкӏари Майет. Зи псэлъэгъуэ блэкӏа сабийм елӏэлӏэн хуейтэкъэ – нанэ абы зэпымыууэ епсалъэрт, псысэхэм и тхьэкӏумэр тегъэхуауэ зэредаӏуэм гу лъитати, мыувыӏэу жриӏэрт. И нэ цӏыкӏуитӏыр къытриубыдауэ къеплъу псысэм и кӏыхьагъкӏэ къедаӏуэрти, ар и гуфӏэгъуэт. Нанэм жиӏэр къызэрищтэр зылъагъу къуэмрэ нысэмрэ сабийр дзыхь къыхуащӏыпащ. Къыхуащӏами, хущӏегъуэжахэщ – Майе псысэ фӏэкӏа къыфӏэмыӏуэхуж хъуащ. Нэгъуэщӏ зыми едэӏуэну хуейтэкъым, сабийхэми зэрахэмыхьэт. Езым и ныбжьхэм хэтыфу есэнщ жаӏэу зрата сабий гъэсапӏэм тхьэмахуэ фӏэкӏа мыкӏуауэ, хьэргъэшыргъэ къэхъуащ. Зи щытыкӏэр зыми емыщхь сабийм гъэсакӏуэр къыщӏэгубжьащ. Абы емысар къызэкӏуэкӏащ, кӏийуэ, гъыуэ хуежьэри, ящыхутемыгъэужым, пэш нэщӏым щӏаубыдащ. Пщыхьэщхьэм и анэм къишэжыну щыкӏуам, Майе плъыржьэру, зыщӏаубыда пэшым и дурэшым дэсу ирихьэлӏащ. Гъэсакӏуэмрэ и анэмрэ щыщӏыхьам, къимылъагъу хуэдэу щыст, епсалъэкӏэ жэуап къаритыртэкъым, ӏэплӏэкӏэ къащтэну хуежьэми, закъригъащтэртэкъым. Зыри къимыцӏыхуж хуэдэт. Балигъыу хъуар, и анэри хэту, и дзыхьым икӏат. Майе а щытыкӏэм къришыну зыми хузэфӏэкӏынутэкъыми, сабийр езыр зыдэӏэпыкъужащ: а махуэм къэхъуар зыпкъригъэхуащ.
Сабий гъэсапӏэм иратыну къыхэзылъхьар Пагуэт. Пщэдджыжьым и адэм е и анэм ешэ, гъэсакӏуэхэм ящыщ къыпожьэри и ӏэпэр иӏыгъыу сабийхэр щыджэгу пэшым щӏашэ. Ауэ Майе а пэшым нэсыху и гум щыщӏэм хэт щыгъуазэр? Дэнэкӏи шхынымэщ: бжьынымэ, лы гъэжьэрымэ, хьэнтхъупс зэхэгъавэм и мэ. Бдзэжьей гъэжьэрымэр зыми хуэдэххэкъым, шэчыгъуей дыдэщ. Мэхэр зэхэзэрыхьыжауэ пщэфӏапӏэм къыщӏокӏри пэшу хъуам зыщӏагуашэ, щхьэгъубжэӏупхъуэхэм къакӏэрех, блынхэм зыщӏашэ.
Майе абы и гур кърегъакӏуэ. Къезыгъэлын имыӏэу, кӏуапӏи-жапӏи имыгъуэтыну къыщохъури, мэгужьей. Екӏуэкӏыу блыным кӏэрытщ шэнт цӏыкӏухэри, нэхъ дурэш дыдэм дэтым тотӏысхьэ, цыжьбанэ цӏыкӏуу зызэрегъапщхьэри. Зыри илъагъуркъым, зыри зэхихыркъым, зыми епсалъэркъым. Пщэдджыжьышхэр зэфӏэкӏмэ, щӏыбым щӏашынущи, абы щыгъуэм бэуэнущ и гум щызу. Зэпэзэву ягъэува шэнтхэм сабийр кърагъэтӏысэкӏри, Майе къыбгъурысхэр къыжьэхоуэ. Зыр и ӏэблэм, адрейр и лъакъуэм. Зыр щӏалэ цӏыкӏущ, адрейр хъыджэбз цӏыкӏущ. Ар ишэчын хуей зэрыхъум щхьэкӏэ и натӏэм пщӏэнтӏэпс къокӏуэ. Пщӏэнтӏэпсри хуэшэчынукъыми, и анэм кърита бэлътоку цӏыкӏур и жыпым кърехри, и натӏэмрэ и напэмрэ елъэщӏ.
«Майя умница, пришла с платочком!» – жи гъэсакӏуэм, абы гу къылъетэри. Напэмытхьэщӏу къашэхэм ярилъытри къыщытхъуауэ аращ, ауэ иджы Майе пщӏэнтӏэпсыр къожэх – и гугъу къамыщӏыхам нэхъыфӏт. И гур мэбампӏэ. «И гур мэбампӏэ» – мы псалъэхэр зэпкърихын фӏэфӏщ. Здыжиӏэм, и гур мэзагъэ, и кӏуэцӏкӏэ мэсабырыж, и нэкӏущхьэ къызэщӏэплъахэр мэупщӏыӏуж. Сабий гупыр шхапӏэмкӏэ яшэ. Шей ефэнщ. Нэгъуэщӏ зыри ишхыфынукъым. Гъэсакӏуэм залымыгъэкӏэ зыгуэр къригъэшхмэ, кърикӏутыжынкӏэ хъунущ. Гу къылъатакъым, ӏуэху къащӏакъым зэрымышхэм щхьэкӏэ. Гуфӏэнут, гуфӏэ и хьэлу щытамэ. Зэ щӏыбым щӏашарэт – аращ зыпэплъэр.
Гъэсакӏуэр куэдрэ яхэткъым, «фызэбгрымыж, фымызэрану фыджэгу» жери, адрей гупым я гъэсакӏуэм деж макӏуэ дэуэршэрыну. Хъыджэбз цӏыкӏухэм езым я джэгу яублэ, щӏалэ цӏыкӏухэм е хьэмбылу къагъуэтынщи зэпаплъыхьынщ, е сад пщӏантӏэм къыдэзэрыхьа хьэ хьэулейр кином щалъэгъуа Рекс ещхьу ягъэсэну хуежьэнщ.
Майе гупитӏми яхыхьэркъым. Майе и дэджэгуэгъур Мышщ. Ар нэхъ цӏыкӏухэм ящыщщ, ауэ абыхэм къахокӏри Майе деж къокӏуэ. Мыш цӏыкӏу илъэсищщ зэрыхъур, гъэсакӏуэхэм ящыщ зым и бынщ.
Хъыджэбз цӏыкӏухэр нэжэгужэщ, зэрызохьэ. Зыр уафэмкӏэ доплъей, и ӏэпэр пшэхэм хуеший: «Благъуэм Дыгъэр еубыд! Благъуэм Дыгъэр еубыд!» Абы зыпащӏыжу, адрейхэри мэкӏий: «Благъуэм Дыгъэр еубыд! Благъуэм Дыгъэр еубыд!»
Благъуэ. Дыгъэ. Майе игу къокӏыж нанэ и псысэр. Благъуэ… Дыгъэ… Иджы щӏалэ цӏыкӏухэри къахыхьэжауэ уафэм доплъей. Зым мурад ещӏ хъыджэбз цӏыкӏухэм къагупсысам нэхърэ нэхъыбэ езым хилъхьэну, мэкӏий:
– Благъуэм Дыгъэр иубыдыпэнурэ кӏыфӏ хъунущ! Зэи нэху хъужынукъым!
Зы хъыджэбз цӏыкӏу къыдожьу. «Кӏыфӏ хъунущ! Кӏыфӏыбзэ хъунущ!»
Майерэ Мыш цӏыкӏурэ лъэныкъуэкӏэ щытщ. Майе доплъейри, Благъуэр ӏупщӏу къелъагъу, нэхъ пэжу жыпӏэмэ, и нэгу къыщӏохьэ, иужькӏэ елъагъу уафэ джабэр зэриубыдар, дыгъэр зэрыщӏихъумар. Майе шынэркъым, ауэ дунейр кӏыфӏ хъуащи, мэкӏий. Зыри илъагъужыркъым, Мыш цӏыкӏу и ӏэпэр еутӏыпщри и макъым къызэрикӏкӏэ мэкӏий. Джэгуурэ къежьар я фӏэщ хъужри, шынэр къапкърыхьащи, сабийхэри зэщӏогъуагэ.
– Нобэ Майе сабийхэр игъэшынащ, благъуэ къэлъэтэнурэ псори фишхынущ яжриӏэри. Сабийхэр игъагъырти, пэш щхьэхуэ щӏэдгъэсащ, – Майе аргуэру пэш нэщӏ щӏыщӏагъэсам и щхьэусыгъуэу аращ гъэсакӏуэм къриӏуар. Улэ къэкӏуэжри анэшхуэр игъэкъуэншащ.
– Псысэ шынагъуэхэр жыбоӏэ, благъуэ щыӏэу и фӏэщ хъуащ, езыри шынэри, адрейхэри игъэшынэжащ…
– Псысэр дэ дыщыцӏыкӏуми къыджаӏэу щытащ, ди япэжкӏи щыӏащ, зыми зэран хуэхъуауи зэхэсхакъым, – зеухеиж гуащэм.
– Мыбы езэгъыркъым, плъагъуркъэ?
– Хьэуэ, тӏасэ, мыбы езым зыгуэр и лажьэщ, сэ къыстевмылъхьэ…
– Сыт и лажьэр?
– Уэри уолъагъу ар адрейхэм зэремыщхьыр.
– Ар уэ жыпӏэмэ, хамэм сыт жаӏэжынур?!
– Хамэм гу лъамытэ уи гугъэ абы? И адэм къыфӏолӏыкӏри аращ гъэсапӏэм щӏыфӏахар… И жагъуэ къащӏми, къэтщӏэну мыгъуэкъым – езым зыри къыджиӏэжыркъым.
Псалъэм псалъэ къишэурэ, зэнысэзэгуащэр зэщыӏеящ.
Пагуэ а псом хуейтэкъым, апхуэдэу щыхъуакӏэ, къэвух фи псысэхэр, жиӏащ. Зэи и жагъуэ къэзымыщӏа и къуэр къыщхьэщыжын и гугъат. Ӏэплӏэ къришэкӏыу, зыри къэхъуакъым, сабийр гъамэ теужащ, жиӏами хъунут. Жиӏакъым. «Къэвух фи псысэхэр!» – аращ къажриӏар цӏыхубзитӏым. «Уемыпсалъэ сабийм!» – къыжриӏауэ кърихащ Жануэс.
– Семыпсалъэмэ семыпсалъэ. Зыми сынывэпсэлъэнукъым.
И хьэпшыпхэм щыщ зэрилъхьэщ, здэкӏуэр Хьирэт жриӏэри, Тӏыаузым дэс и щӏалэ нэхъыщӏэм деж кӏуащ, и нысэми и къуэми закъримыгъащӏэу. Пагуэ занщӏэу кӏэлъыкӏуат, нэкӏуэж жиӏэри – хуэкӏуэжакъым. Аргуэру кӏуащ – зытригъэхьакъым. Иджы сабийр къыщӏыхуишар и гур къигъэщабэу иришэхыжыну арат, дауи.
Жануэс мазитӏ ипэкӏэ къэхъуахэр къеӏуэтэж, къемыдаӏуэу, зэхимыхыу къыщыхъуми, Майе псори и щхьэм иреубыдэ.
Пагуэ къыщӏыхьэжри, Майе и ӏэри и лъакъуэри къепхэкӏауэ щилъагъум, къэгузэващ. Къэхъуар щыжраӏэм, зи щхьэр къыфӏэхуауэ щыс и анэр фӏэгуэныхь хъури, Ӏэдэм зэрытеплъэу жьэхэлъащ.
– Уэ езыр сабийр къэбгъанэу уздэкӏуар дэнэ? – зишхыхьыжащ Ӏэдэм.
– Уи ӏуэху хэлъкъым!
Зэкъуэшитӏыр зэфӏэнэжащ. Жануэс Пагуэ къыщхьэщыжащ:
– Умыщӏэ нэхъей ар здэкӏуар?! И быныр илъэгъуащ.
Пагуэ и фызу щыта Татианэ Тӏыаузым дэст, зэдагъуэта я пхъур зыпӏыр арат.
Жануэс и хьэпшыпхэр зэщӏикъуэжу щилъагъум, Пагуэ абы елъэӏуащ.
– Зэ умыпӏащӏэ. Мопхуэдэу гъуэгу тесшэнукъым сабийр, и фэ кърехьэж…
– Мыр пэш зэвым щӏозэшыхь мыгъуэ, нэхъри и фэр пыкӏыну аращ…
– Татианэ деж сшэнщ, ари дохутырщ – кърыреплъ…
– Улэ и жагъуэ хъунщ.
– Хэт абы еупщӏыр?
Адэм Майе ӏэплӏэкӏэ къещтэри унэм щӏех, уэрам сабафэм дехьэ. Жьы щӏыӏэтыӏэ къопщэри, ар хъыджэбз цӏыкӏум фӏэфӏщ.
Тӏыаузыр шахтёр къалэщ, улахуэшхуэ щату хэӏуэри, дэнэ щӏыпӏи къикӏыурэ цӏыхур къыщызэхуэсащ. Пагуи яхэтащ мыбы ахъшэ къыщызылэжьыну къэкӏуахэм. Татиани къыщицӏыхуар мырат. Цӏыхубзыр дохутыру сымаджэщым щылажьэрт, уни къратауэ псэупӏэ щхьа гуныкъуэгъуэ иӏэтэкъым. Пагуэ ихьэхуат шэрэ лъырэ зэщӏэту жыхуаӏэм хуэдэ зи фӏыгъуэ цӏыхубзым. И нитӏыр щхъуэпсрэ пӏащэу, натӏэшхуэм щхьэц дыщафэр шылэ тӏатӏэу къытелъу, дзэ хужьхэр ӏупэ пӏырыпӏым къыпхыпсрэ щыдыхьэшхкӏэ и нэкӏущхьитӏыр иушкумбэу, мы урыс цӏыхубзым къыхукъуэплъхэр куэд хъурт, ауэ езым къыхихар щхьэпэлъагэрэ набдзэшхуэу, плӏабгъуэрэ бгы псыгъуэу щӏалэ къамылыфэ зэпӏэзэрытырат, Пагуэт. Зэрыша нэужь, Пагуэрэ Татианэрэ къуажэм мазэ бжыгъэ гуэрщ зэрыдэсар, зызэщӏакъуэри, Тӏыаузым ягъэзэжат, цӏыхубзым и унэ цӏыкӏум зыщӏагъэзагъэри щыпсэуахэщ. Къызэрыщӏэкӏамкӏэ, я насып зэхэлъакъым, я гъащӏэ гъуэгур зытэкъым.
Татианэ ӏэщӏагъэм фӏыуэ хещӏыкӏри, гъунэгъу къуажэхэми къикӏыурэ цӏыхухэр къыхуокӏуэ. Ар зыщӏэс пэш цӏыкӏуитӏыр зыхэт унэ зэтетыр шахтёрхэм я общэжитым пэжыжьэтэкъыми, Пагуэ и пхъур и ӏэблэм тесу псынщӏэу нэсащ. Зэадэзэпхъум бжэр къахуӏузыхар цӏыхубз зыӏэщӏэлът. И кӏэ къуагъым зы хъыджэбз гъур цӏыкӏу къыкъуэплът, щхьэцыгъуэрэ и нитӏыр нащхъуэпсу. Майе занщӏэу къыӏурыуащ бжэ ӏухам къыщӏих къабзэмэр, ауэ цӏыхубз пӏащэр зыщӏэсым щӏахьэну хуейтэкъым. Хъыджэбз цӏыкӏу къыхукъуэплъами щӏыӏэмей къыкӏэрихат.
– Сыт мыбы къыщыщӏар?! – аращ цӏыхубзышхуэм япэу къыжьэдэкӏар.
Адэр пэшым щыщӏэбакъуэм, Майе къэгъынэнащ, ауэ абыи емыплъу ихьри дахэу ӏуха пӏэм и кум иригъэтӏысхьащ.
– Мыбы схуеплъ, къута сыт имыӏэу жаӏащ, ауэ сигу загъэркъым…
Пагуэ и пхъуитӏыр нобэ япэу зэрылъагъуу аращи, зызэрызэхуащӏынум тӏэкӏуи ирогузавэ. Майе мыщӏщ, Ритэ зэзэмызэ фӏэкӏа зыхуэмызэ и адэр езыр къигъэнауэ зыдэпсэухэм ирефыгъулӏэри, хуэбзыщӏыркъым. Пагуэ адрей пэшым щӏыхьэри щетӏысэхащ.
Татианэ жиӏэм и нэхъыбэр къыгуроӏуэ Майе.
– Болит где-нибудь?.. А это Рита, твоя сестра.
Ритэ и ӏупэ пӏащӏэ цӏыкӏухэр иришэкӏыурэ хьэщӏэр зэпеплъыхь, и анэр ӏукӏуэтати, Майе и уӏэгъэхэм щабэ цӏыкӏуу еӏусэурэ, йоупщӏ:
– Узрэ?
Майе, жэуап къитын къэгъэнауэ, къеплъыркъым, зэплъыр Ритэ и ӏэпэ къызэрылъэӏэсыращ. Хуейтэкъым къеӏусэну – фӏэфӏкъым зыгуэр къыжьэхэуэуи, къеӏусэуи, армыхъумэ, уӏэгъэр узынщ жиӏэуи аракъым.
– Упсэлъэфыркъэ уэ? Уделэ цӏыкӏу, хьэмэрэ?
Татианэ къыӏухьэжри, Ритэ ӏуигъэкӏуэтащ:
– Кӏуэ уи адэм деж, сэ мыбы сеплъыху зэран укъысхуэмыхъу.
Майе къопсалъэ:
– Уделэ цӏыкӏу уэ?
Татианэ къыпыдыхьэшхыкӏащ:
– Пхуэфащэщ, Ритэ! Укъэзымыцӏыху сабийм апхуэдэу гъунэгъуу уекӏуалӏэ хъурэ? Тӏэкӏу къосэмэ, итӏанэ…
Рити мэдыхьэшх:
– Уэращ ар зыжриӏар!
Татианэ Майе и нэгум йоплъэ, къыгуроӏуэ мобы и нитӏым щӏимыгъэплъэну зэригъэпщкӏур.
– Уэри сэри къыджиӏа си гугъэкъым, зэхихар жиӏэжауэращ… Мыр щыджэлар нобэмэ, сыту гъэщӏэгъуэн, вэгъу трищӏакӏэщ и ӏэфракӏэми и лэгуажьэми…
Цӏыхубзышхуэр мыхамэ дыдэу къилъытащ Майе. Хуэсакъыпэурэ къеӏусащ, къыдэӏэпыкъуну хуейщ. Ауэ Майе зыри и лажьэу зыхищӏэркъым, дэӏэпыкъуэгъу хуэныкъуэкъуэуи къыщыхъуркъым. Гъуэлъыпӏэ къуапэм телъ тхылъ щхъуэкӏэплъыкӏэмкӏэ мэӏэбэ, арщхьэкӏэ Ритэм ар ӏуегъэкӏуэт, къыхукъуэкӏа шыпхъур лъимыгъэӏэсыну. Татианэ гу лъетэри, и пхъум пхъашэу йоплъ, зыри жимыӏэу тхылъ пӏащӏэ цӏыкӏур Майе кърет. «Мо-роз-ко» – Майе къоджэ абы тетхам.
– Мыр къоджэф! Плъэгъуа, Ритэ?! Илъэсиплӏ хъуа къудейщ, итӏани къоджэ! Уэ хьэрфхэр илъэситхум уиту уэзгъэщӏарэ пэт, еджапӏэращ уеджэфу ущесар.
– Нтӏэ сыт? Еджэфми, делэ цӏыкӏущ.
– Бэяу, жумыӏэ апхуэдэу.
– Мыбы зыри жиӏэжыфынукъым. Псалъэркъым.
– Уи адэм зэхихмэ, и жагъуэ хъунщ.
– Си адэр мыращ зыдэпсэур, сэракъым. Пцӏы бупс мыхъуну жиӏэркъэ? Нтӏэ, пэжыр жысӏэу аращ – ӏэплӏэкӏэ кърихьэкӏ и пхъум хухэтщ.
– Бэяу, ӏукӏ… Иӏэт, Майе, къеджэт тхылъым.
Майе, цӏыхубзышхуэм и ӏэр еубыдри, и ӏэпэр тхылъым хуехь.
– Сэ сыкъебгъэджэну ара?
Татианэ, тхылъым зэреплъ щымыӏэу, гукӏэ ищӏэ таурыхъыр жеӏэ.
Пагуэ къахохьэж.
– Фызэгурыӏуа хуэдэщ. Мыр къыфхуэзгъанэмэ, дауэ хъуну? Зэшыпхъуитӏыр зэрыцӏыхунт.
– Къэгъанэ, фӏы дыдэщ. Сэри сфӏэфӏщ Ритэ зэримызакъуэр, шыпхъу зэриӏэр ищӏэмэ.
