– Сэ ди анэм деж сыплъэнщ, мыгузэвэну жесӏэнщ. Пщэдей къуажэм дыкӏуэжынущ. Ритэ, уэ унэхъыжьщ, уи шыпхъу цӏыкӏум хуэсакъ, нобэ ягъэджэлащ.
– Папэ, уэ хэт нэхъыфӏу плъагъур? Майе, хьэмэрэ сэра? Зи гъусэу упсэуращ, дауикӏ!
– Мыдэ къакӏуэт, си гуащэ. Апхуэдэу щхьэ жыпӏэрэ? Тӏури фызибынщ, тӏури фӏыуэ фызолъагъу. Уэ унэхъыжьщ, нэхъыбэ къыбгуроӏуэри, нэхъыбэкӏи сыпщогугъ. Фӏыуэ еджэ, мамэ едаӏуэ.
– Седжэурэ сешащ сэ, еджапӏэр сужэгъуащ. Махуэ къэс унэ лэжьыгъэ, унэ лэжьыгъэ… Нобэ тхыгъэ згъэхьэзырын хуейщ Хэку зауэшхуэм хэта гуэрым теухуауэ. Дадэ сытетхыхьынут, ауэ сэ ар зэи слъэгъуакъым. Папэ, уэ схуэтх. Уэращ ар зи адэр, уэращ абы и гъащӏэм хэзыщӏыкӏыр.
– Уи адэшхуэр партизану щытащ. Нэмыцэхэм яӏэщӏэкӏуэдащ. Тхы апхуэдэу, аращ зэрыщытар.
Майе и напӏэр къимыӏэту зэпсалъэхэм я урысыбзэм щӏодэӏу. Пагуэ ӏэплӏэкӏэ иӏыгъа Ритэ ирегъэувэхыжри щӏокӏ.
Ритэ и адэм зыщигъэнщӏкъым, мис, аргуэру зричри ежьэжащ.
– Мы ӏей цӏыкӏум и зэранщ папэ ди деж зэрыщымыӏэр! – Ритэ гъыну хьэзырщ.
– И адэр игу къэбгъэкӏыжри къэгумэщӏащи аращ щӏыщӏэкӏар, сыт щыгъуи къытохьэлъэ абы и гугъу ищӏыныр, – жи Татианэ.
– Сыт-тӏэ сэ иджы сщӏэнур? Сэ сцӏыхуакъым дадэ, зыцӏыхуа си адэр зытемыпсэлъыхьыфым теухуауэ сэ сыт схуэтхынур?
Татианэ и пхъум жиӏэр къыфӏэӏуэхущэкъым, Майе къыӏэрыхьа щӏыкӏэ, зэпеплъыхь, игъэпсэлъэну хэтщ, хуейщ сабийм и щытыкӏэр къызыхэкӏыр къыгурыӏуэну.
Ⅲ
Пагуэ къалэ цӏыкӏум и уэрам нэхъыщхьэм ирокӏуэ. Къуэпсыбэкӏэ къепха хъуащ мы щӏыпӏэм. Гъунэгъу дыдэу къыщыт къуршыщхьэхэм доплъей, хъуреягъыр зэхеплъыхь. Сыт лъандэрэ къыкӏэлъикӏухьрэ Ӏуащхьэмахуэ лъапэ деж и адэм фэеплъ хуигъэувыну хуейуэ. Партизан гупым хэту мыбдежхэм щызэуат, щаубыдари мы щӏыпӏэрат. Нэмыцэхэм сытым щыгъуи щысхь ящӏэртэкъым, ауэ партизан къаӏэрыхьамэ, фибл трахт. Пагуэ и адэр мыхьыр ирагъэхьу мазэкӏэ яӏыгъа нэужь, яукӏыжат. Пагуэ къызэрилъытэмкӏэ, ар лӏыхъужьщ, къелэжь и фэеплъ сын щызэуа щӏыпӏэм щыхасэну. Абы теухуауэ Тӏыауз щыӏэ райсоветым щӏыхьати, къыдаӏыгъакъым – Налышык унафэ къытхуимыщӏауэ дэ апхуэдэ фэеплъ дгъэувыну дыхуиткъым, жаӏэ. Налышыки кӏуащ. «Уи адэм и закъуэ хуэбгъэув хъунукъым, партизану хэкӏуэдахэр куэд мэхъу», – къыжраӏэ. «Хэкӏуэдахэм псоми я цӏэр тету дывгъэгъэув абы щыгъуэм!» – яжреӏэри, «ӏуэхум дыхэплъэн хуейщ, ар апхуэдэу псынщӏэу зэфӏэкӏынукъым…» – къыӏуагъэкӏыж…
Тригъэзащ, тригъэчыныхьащ. «Апхуэдэу псынщӏэу зэфӏэкӏыну ӏуэхукъым, Мэзкуу тхэн хуейщ…» Мэтӏысри езыр матхэ Мэзкуу, жэуапыр псынщӏэу Налышык дэс унафэщӏхэм къахуокӏуэж, партизану щӏыпӏэм щыхэкӏуэдахэм фэеплъ хуэгъэувыныр фэ фызэреплъщ жиӏэу. Пагуэ ираджэри, къепсэлъащ, къыжраӏа къомым къыхэпхыну хэлъар зыщ: мыр псынщӏэу зэфӏэкӏыну ӏуэхукъым…
Илъэс тӏощӏ дэкӏыжащ а зауэр зэриухрэ. Ар мащӏэ? «Апхуэдэу псынщӏэу зэфӏэкӏынукъым» жызыӏэхэм зыри ямыщӏэну аращ.
– Фэеплъ гъэжыным ипэкӏэ комиссэ зэхэшэн хуейщ, зэпеуэ къыхэлъхьэн – куэд мэхъу абы пыщӏар. Дэ иджыри дызыхунэмыса фэеплъи ухуэныгъи ди гъунэжщ… Уи адэм и цӏэри, фэеплъ къыхуагъэфэщэн хуэдэу, къыдэхыжын хуейщ…
Пагуэ къогубжь: сыт «къыдэхыжын хуейщ» жыхуаӏэм кърагъэкӏыр?! Абы и цӏэр къуалъхьэжакъым, зыми шэч къытрихьэу идэнукъым лӏыгъэ хэлъу зэрыкӏуэдам! Пагуэ ирогубжь, тоуж, иронэщхъей адэм и ӏуэхум. Зыми емыупщӏу фэеплъ екӏу хуигъэувынущи, хуит къамыщӏауэ ӏуплъапӏэм деж щыхисэу ядэнукъым, къуэгъэнапӏэ щигъэувмэ, хэт зылъагъунур, сыт и мыхьэнэр? Гуитӏщхьитӏщ, илъэс дапщэ хъуауэ егупсысрэ абы…
Пагуэ къалэ сабафэу сабэншэм и уэрам бгъуфӏэм ирокӏуэ. И ӏэпкълъэпкъ шэщӏар зымыгъэпсынщӏэр и щхьэм щыкӏэрахъуэ гупсысэмрэ и гукъеуэ бзыщӏахэмрэщ…
Ӏэдэми и щхьэр ежьа, сабийр шахтэм щӏишар сыт? Езыри гузэвэжащ, ауэ сыт делагъэ пщӏэуэ угузэвэжкӏэ? И ныбжь нэсащ абы ищӏэр къыгурыӏуэжыну…
Сыт апхуэдизу и нэ къыщӏикӏыр адэм фэеплъ хуигъэувыну? Адэцӏэр ихъумэну ара, хьэмэрэ езы Пагуэ игу иризэгъэну ара?
И нэгу къыщӏоувэж адэр иужь дыдэу щилъагъужар, и нэщӏащэм лъыр ипцӏыхьауэ, и напэр дыркъуэ защӏэу, и ӏэпхъуамбэхэр зэхэкъутауэ… Сыту бэлыхьышхуэ къытралъхьат уи псэм, си адэ… Щыӏэ а псэр езыр? Лыр мэуз, гум зызэхуешэ, ауэ псэр… Псэи тхьэи щымыӏэу аращ коммунистхэр зытетыр, езыри коммунистщ.
Пагуэ здэкӏуэм и пащхьэм лӏы гъумыщӏэшхуэ къоджэразэ.
– Мыр сыт? Уэрамым утехуэркъэ? Зуплъыхь хъуну? Лӏы мыцӏыхур бэлэбанэу зэрыхуэпам тегушхуэгъуафӏэ ирегъэщӏ Пагуэ: мыр зи теплъэ лэжьапӏэ ӏуткъым, нэхъ ӏеижращи, йофэ. Небэкъебэу, делэ гуфӏэкӏэу къыжьэхокӏуатэ езыри.
– Текӏуэтыт, зыкӏи узиӏуэхукъым, си пӏэм сыкъыумыш!
Лӏы мыкӏуэмытэм къепсалъэр хьэ бэнауэ къыфӏэмыӏуэхуу, и тхьэкӏумэм ӏэпхъуамбэжьакӏэкӏэ йотӏыхьри щытщ. Пагуэ абы къыпикӏухьыну хуожьэ – мор аргуэру и пащхьэ къохутэж. Пагуэ мэгубжь – мор подыхьэшхыкӏ. Къыпекӏухь, гъуэгум къытренэри адэкӏэ макӏуэ, «уэху» жиӏэжащ… Лӏы мыфэмыцыр и пащхьэм къохутэж.
– Ушейтӏан, зиунагъуэрэ, мыр дауэ?
– Уэ шейтӏан уи фӏэщ хъурэт-тӏэ?
– Хъуркъым!
– Шейтӏани мелыӏычи щымыӏэу аракъэ?
– Щыӏэкъым!
– Нтӏэ-нтӏэ. Коммунист партым фӏэкӏ зыри уи фӏэщ хъуркъым уэ.
– Си жьэр зэщӏэсхыркъым, мы мыфэмыцми и жьэ зэщӏихыркъым, дауэ дызэрызэпсалъэр? – йогупсыс Пагуэ, модрейми къыпещэ:
– Еууей, Пагуэ, лӏыку ухъуащ, гу къыслъумытэ зыпщӏурэ. Сэ сы-уэращ. Убзыщӏу, цӏыхум къебгъэщӏэн ушынэу пхэлъ хьэл гущыкӏыгъуэхэмрэ уи ӏэужь щӏэпхъумэжахэмрэ зыкӏуэцӏылъ Пагуэр сэращ.
Лӏы мыкӏуэмытэм къыкӏэрих бамэм имыгъэбэуэжу Пагуэ и гур кърегъакӏуэ… Хьэуэ, пцӏыщ, абы ӏумпэм къыщӏащӏынрэ цӏыхум ящибзыщӏыжынрэ зэи илэжьакъым. Мыр шейтӏанщ, шэч хэмылъу. Коммунистхэм ямыдэми…
Жануэс аргуэру и закъуэщ. Пагуэ къигъэзэжакъым, Ӏэдэм щӏэкӏыжащ. Нэмэз ищӏри, нэмэз щыгъэ игъажэу тӏысыжащ.
Мы Тӏыаузым дыгъэр псынщӏэу щыкъуохьэ – лъэныкъуитӏымкӏи бгы задэхэр къыщытщ, тафэм деж куэдрэ къыщыптепсэ дыгъэр мыбдеж бгым пасэу пщегъэпщкӏу.
Псынщӏэ дыдэу пшапэр зэхэуэнущ. Щхьэгъубжэӏупхъуэ гъуабжэ тӏэкӏур иригъэкӏуэтэкӏащи, пэшыр нэхъ нэху хъуащ.
Жануэс и щхьэ хуошхыдэж: щӏалэм зыхуимыгъэгусами хъунут, куэд и фэм дэкӏащ абы, сабийуэ и нэгум щӏэкӏами ирикъунт… И адэм и ӏуэхум ехь нобэми ныжэбэми… И лэжьыгъэр ӏейкъым, партым жиӏэр гукӏи псэкӏи къещтэ, и пщэ къыдэхуэр егъэзащӏэ. Ауэ арэзыкъым – и щхьэм хуэарэзыжкъым. И унагъуэ насыпыр-щэ? Къехъулӏауэ жыпӏэ хъуну? Урыс къишэри, зэзэгъакъым, хъыджэбз цӏыкӏу щӏэсу иригъэкӏыжащ. Антыхэ къишэжати, цӏыху ӏей хуэдэкъым, ауэ зыкъомрэ пэплъауэ ягъуэта сабийм зыгуэр зэрилажьэр бэянщ. Къиинщ, жепӏэр зэхимыхым хуэдэщ, псалъэркъым, гуфӏэркъым. Зэзэмызи зыкъызэкъуехри, губзыгъэ дыдэу мэпсалъэ, зыгуэрхэми щӏоупщӏэ. Ауэ нэхъыбэм гупсысэ гуэр зэригъэзахуэм ещхьу щысщ. Илъэсиплӏ фӏэкӏ мыхъуар гупсысэу щысын хуейкъым, и джэгугъуэщ, и псэлъэгъуэщ, сытми щӏэупщӏэу, сытри фӏэгъэщӏэгъуэну… Майе апхуэдэ мыгъуэкъым. И адэанэм зыми гу лъамытэ защӏ, ауэ абыкӏэ зэфӏэкӏрэ? И ныбжьым хуэфащэу зэрыщымытыр нэрылъагъущ. Сабийм лажьэ зэриӏэр уи щхьэм щубзыщӏыжкӏэ, цӏыхум ящубзыщӏыфыну? Къипсэлъ щӏагъуэ щымыӏэу илъэсиплӏи хъуащ, и ныбжьхэм хэпщӏыкӏыу къакӏэроху. Гъэщӏэгъуэнракъэ, зыгуэркӏи йофӏэкӏ. Мес, тхылъ йоджэф. Абы и ныбжьым къуажэ сабийхэм хьэрф зыцӏыхуу яхэтыр закъуэтӏакъуэщ…
Мыцӏыху ещӏ. Зыми хуэкӏуэнукъым. Садым здэщыӏэм махуэ псом гупым щыхэмыхьэ щыӏэщ. И анэр зыкӏи хэмызэгъэжу мэхъури, къыкӏэщӏэсшурэ, сэ тызогъэуж. Нтӏэ, сабийр езыр псалъэркъым жыпӏэу, уемыпсэлъэххэну ара? Сепсэлъащ, таурыхъыу къысхуэщӏэжу хъуари жесӏащ. Псори фӏэфӏщ, дымауэ къодэӏуэнущ, уемышу жеӏэ къудей… Иныжь, Благъуэ, Уд фызыжь – ӏэджи мэхъу псысэм хэтхэр. Мэз щӏагъ, псы щӏагъ, щӏы щӏагъ – ӏэджэми къыщохутэ ахэр. Щӏыкъатиблри хэтыжу… Псысэращ игу нэхъ ириубыдэр – сабийщ-тӏэ. Абы зыри пхуещӏэжынукъым – зэхихар зэхихащ. «Щӏыкъатибл» жиӏэу къыхуашэжащ нобэ, жеӏэри жеӏэ…
Езыр къыщӏежэжьа псалъэмакъыр къызэрыкӏар Благъуэрат. Садым щыӏэ сабийхэр Благъуэм щигъэшынауэ къытралъхьащ. Абы зыри хуэгъэшынэнукъым, апхуэдэкъымищытыкӏэр, сытпцӏыкъыщӏытралъхьар? Ули ар и фӏэщ хъуауэ къысхуэкӏуэжащ. Сэ сыбгъэкъуаншэмэ, нэхъ тыншкъэ?
Ар псори зэфӏэкӏащ. Иджы Майе теудахэри иӏэу хамэ фызым деж ишэн хуеякъым. Дохутыр къеплъакӏэт абы, хуей хъумэ, иджыри къеплъынут.
Еууей, Пагуэ, Пагуэ. Зы къуэ уимыӏэ, пхъуитӏ уиӏэщи, зыр лъэпкъым хэсыххэкъым, адрейр зэрыхъунур Алыхьым ещӏэ, ауэ зэкӏэ гузэвэгъуэм ухимыгъэкӏ. Дауэ зэрыхъунур си щӏалэ задэшхуэр? Хэбэкъукӏыу, и щхьэр гъэкӏауэ зокӏуэ, зимыгъэщхъыу унэм къыщӏыхьэ хъуркъым, бжащхьэм жьэхэуэнущи. И бжьыфӏагъым хуэдэ и насыпри хъужамэ, сехъулӏати. Щӏалэжь цӏыкӏуу и нэгу щӏэкӏар къешынэуэжауэ арауэ пӏэрэ и сабийр апхуэдэу щӏэхъуар? Абы и пэжыпӏэр къыбжезыӏэн ӏэзи дохутыри щымыӏэ хъун…
Жануэс и унэжьри и хадэри игу къэкӏащ. Нысэми зыхуигъэгусэжыркъым. Ари анэщ – и быным щхьэкӏэ гузавэрти псэлъащ. Щӏегъуэжауи къыщӏэкӏынщ. Дяпэкӏэ езы Жануэси хъыджэбз цӏыкӏум псысэ жриӏэнкъым, щымыхъунукӏэ, сыт абы хэлъыр? Фӏэфӏми, хуэмурэ щыужынщ.
Ⅳ
Улэ хадэм ихьэри нартыхумкӏэ хыхьати, жумэрэныгъуэ къилъэгъуащ. Иджы пэгункӏэ псы ихьурэ гъуэмирекӏэ. Жумэрэнкъижмэ, ирищӏэнурищӏэркъым, ауэ сытми псы ехь. Ари уэрамым нэс кърихыурэ. Иджыри къэс пщӏантӏэм псы къыдригъэшакъым Пагуэ. Куэд мэхъу ар зыхунэмыс унагъуэ ӏуэхухэр. Псы пэгунышхуитӏыр гъуэм иригъэлъэдауэ нартыхум къыздыхэкӏыжым джэду къелъагъу. Улэ ар къецӏыхужри, ауан ищӏу йопсалъэ.
– Къеблагъэ, Хьирэт.
Джэдум хущхьэнэпцӏ зещӏ – укӏытафэ зытригъэуэнущ иджыпсту. Джэду гъуабжэр мэбзэхыж, Хьирэт къоунэху, къызэфӏоувэри, нартыху цӏынэр зэлъыӏуигъэкӏуэту, къыкӏуэцӏрокӏ.
– Уэ щхьэкӏэ сыгузавэри сыкъекӏуэкӏащ.
– Зым щхьэкӏи угузавэкъым, укъызоплъакӏуэ, сыгъыу сыщысмэ къэпщӏэну. Сытуи умыужэгъурэ мы джэду сэфэтыр? Хьэм уашхамэ, арат пхуэфащэр.
– Сыту уӏей… Уэсщӏаӏа апхуэдэу укъысхущытыну? Майе ӏурылъ си быдзышэми уи гур нэхъ щабэ ищӏакъым.
– Жэмыщӏэ къуатай абы щхьэкӏэ.
– Ар Пагуэщ зи тыгъэр, уэ уи нэщхъыр схузэхэпхамэ, нэхъыбэ сыхуейтэкъым.
– Сэращ уэ уэршэрэгъуу уиӏэххэр.
– Тхьэ, мызыгъуэгукӏэ зы гукъеуи пхуэзмыщӏ, уринэщхъеину пхурикъунщ уи ӏуэхур.
– Пагуэ Тӏыаузым зэрыдэкӏуеям щхьэкӏэ сынэщхъей уи гугъэу аращ. Щайуэ къиздзэркъым.
– Татианэ хуэзэмэ-щэ?
– Хуэзэнщ-тӏэ, и пхъур имылъагъуу къехыжынукъым ар абы.
– Си пхъур слъагъунущ жиӏэрэ урысым и ӏэплӏэ щабэшхуэм илъу нэху къекӏмэ-щэ?
Улэ погуфӏыкӏ. Хьирэт зыхуеяр къызэремыхъулӏар къыгуроӏуэж – Улэ урыс фызыр къридзэркъым, ар езым нэхъри Пагуэ нэхъри фӏыуэ нэхъыжьщ. Арауэ пӏэрэ къыщӏримыдзэр, хьэмэрэ и лӏыр фӏыуэ имылъагъуххэрэ?
– Пагуэ абы щӏэкӏуэрейр и анэр къишэжыну аращ.
– Уэ уи гуащэм узэрыфӏэнар къуажэм теӏуащ.
– Уэ сыдэпхьащи.
– Гуэныхь къыумыхь, зы псалъэ жызмыӏа! Укъызэрашэрэ уи фӏыцӏэ фӏэкӏ къызжьэдэмыкӏа. Майещи, си быным хуэдэу фӏыуэ слъагъуркъэ? Зэрымыпсалъэм щхьэкӏэ си гур хупехри, слъэкӏарэт, зыгуэр зэрыхуэсщӏэну.
– Си сабийм зыгуэр и лажьэу къуажэм дэпхьэмэ, зэи дызэкӏэлъихьэжынукъым уэрэ сэрэ.
– Мыр сыт, мыр сыт? Уи фӏэщи, нысащӏэ!
– Майе узэрыӏуплъа щӏыкӏэр зыщыгъэгъупщэ.
– Сэ слъагъу псор сӏуэтэжу сыдэмыт… Къытехьэ зиӏи щыӏэщ, хъужынщ е ӏэзэ хъунщи тӏысыжынщ. Мо зэ и ныбжь нэгъэс.
– Ӏэзи хъунукъым, и адэми ар идэнукъым! Игъэхъужыну дохутыр къыхуелъыхъуэ…
– Хъужынщ-тӏэ, хъужын, уи гугъэр хыумых. Ӏэмал зимыӏэ щыӏэкъым… Ӏэмал зимыӏэ щыӏэкъым. Ауэ… анэращ… уэращ псори зэлъытар. Уэ езым уощӏэ ар.
– Сэ сытри сщӏэнущ Майе щхьэкӏэ.
– Пэжуи? Нтӏэ пхузэфӏэкӏынущ уэ абы и лажьэр тебгъэкӏуэтыну. Утегушхуэмэ…
– Сыт сызытегушхуэн хуейр?
– Накӏуэ ныжэбэ си гъусэу, уи закъуэ щӏыкӏэ, къэпщӏэнщ.
– Уэ гъуэгу щӏагъуэ хэпшыну си гум жимыӏэ…
– Сытри сщӏэнущ жызыӏам ар и псалъэ?
– Жыжьэ сыпшэну?
– Умыгузавэ, а уи вакъэ лъэдакъэ лъагэм теувэ ухуеймэ – уи лъэр щӏым нэсынукъым… Унэбжэр дамэдазэу къэгъанэ. Жэщ ныкъуэр зэхудипӏалъэщ, жыпӏам утетынумэ.
Хьирэт щӏым зрегъэхуэхри, джэду гъуабжэу нартыху хьэсэм хохьэж.
Улэ и жумэрэн ещэныр къиухащи, пэгун нэщӏитӏыр иӏыгъыу хадэм къокӏыж.
Жануэс ӏэщӏэлъ нэмэз щыгъэр игу къокӏыж, и щхьэм щызеуэ гупсысэ къомыр ирегъэкӏуэтэкӏри, духьэм пещэ. Зэуэ и ӏэпэр зыгуэрым псыф къищӏу, къыкӏэрыпщӏэу гу лъетэ. Пшапэ зэхэуэгъуэщи, хуиту илъагъуркъым зищӏысыр, ауэ нэмэз щыгъэм зыгуэр кӏэрылъщ, и ӏэпэм йоплъыжри – мыр сыт? Лъым къриӏам хуэдэщ. Тобэ, тобэ, сыт къэхъуар? Зыгуэр къыщӏохьэж…
– Пагуэ, уэра ар? Уэздыгъэр пыгъанэт! Сыту фӏыщэу къэбгъэзэжа. Майе дэнэ щыӏэ? Ар дауэ? И закъуэ щхьэ къэбгъэна?! Майе къэдгъэщтэжи, дыгъэкӏуэж, дегъэхыж къуажэм!
…Майе Татианэ и псысэм дихьэхауэ йодаӏуэ. Ритэ лъэныкъуэкӏэ къыщысщ, къедаӏуэ-къемыдаӏуэу икӏи ӏумыкӏуэту – и анэр мо ӏейм къыхуигъэнэну игу техуэркъым. Псысэри кӏыхьщ, Татианэ ар къыздиӏуатэм Майе кӏэлъоплъ – и нитӏым щӏоплъэ, и ӏупэ цӏыкӏухэр зэрыпӏэжьажьэм гу лъетэ. Сыт мыбы и лажьэ дыдэр? Псалъэркъым. Абы щхьэусыгъуэ гуэр иӏэщ. Ар зы. Абы нэмыщӏкӏи сыту пӏэрэ и лажьэр? Тхылъ щеджэфкӏэ, губзыгъэщ хужыпӏэнущ, ауэ тхылъыр зэхуищӏыжамэ – апхуэдэжкъым… «Щӏыӏэм уисрэ, си пщащэ? Щӏыӏэм уисрэ, си дахэ? – Хьэуэ, дадэ, сискъым, сискъым. – Щӏыӏэ Дадэр нэхъри къыбгъэдокӏуатэ хъыджэбз цӏыкӏум. – Иджы-щэ? Иджыри щӏыӏэм уисыркъэ? – Хьэуэ, дадэ».
Татианэ и макъыр зэм гъум ищӏу, зэми хъыджэбз цӏыкӏум ещхьу, и ӏупэ ӏувхэмрэ и бзэгумрэ псалъэхэр хуиту къыжьэдэхуу, къепсэлъ, Майе къызэфӏоувэри и ӏэ лъэныкъуэр цӏыхубзышхуэм и бгъэм пэщӏегъэувэ:
– Щӏыкъатиблым…
Татианэ антыхэбзэ къыгурыӏуэркъым. Майе и макъым къызэрикӏкӏэ мэкӏий. Ритэ къэщтауэ магъ.
– Щӏэгъэкӏ мыр, егъэшэж и анэм деж!
Майе урысыбзэм тохьэ:
– Сэ зыри си лажьэкъым. Псори сэр щхьэкӏэ мэгузавэ, ауэ сэ зыри си лажьэкъым.
Татианэ хъыджэбз цӏыкӏум ӏэплӏэ хуещӏ. Майе игу трегъахуэ ӏэплӏэри, дыхумэри.
Улэ жэмыр къишри и джабэм ӏэ дилъэжащ. Хьэмрэ жэмымрэ дзыхь яхуещӏ. Хьэпарийр къоплъри щысщ. Унэм щӏохьэжри хьэ ӏус зэхэщӏар къыхущӏех. Дэкӏуеипӏэм тотӏысхьэри пшапэзэхэуэгъуэр кӏыфӏ зэфэзэщым хуэкӏуэжыху тесщ. Унэ зэгуэтым и пэшищри пщэфӏапӏэри къигъэкъэбзащ нобэ. Пщэфӏапӏэр ятӏэ лъэгущ, псы ириутхэри къипхъэнкӏыжат. Дзыгъуэ вей дурэшым дэлъу къилъэгъуати, и жагъуэ хъуащ. Я джэдур кӏуэдауэ къэтщ. Хьирэт игъэщтамэ, щӏэх къыкъуэкӏыжынукъым. А фызыр джэду зищӏауэ хьэблэм дыхьамэ, пщӏантӏэхьэхэм лъэныкъуэ зрагъэз, унэ джэдухэр къезэуэну къоув. Зэрытемыгъакӏуэу зофыщӏауэхэр, ауэ Хьирэт абыхэм щхьэкӏэ къикӏуэтынукъым. Псэущхьэхэм зэрафӏэкӏын ӏэмал бжыгъэншэу ищӏэрэ пэт, япоуври йозауэ, и зэш тригъэууэ фэ тетщ.
Улэ и щхьэцыр ирежьых, еухуэн, ешыхьыж. И бостей нэхъыфӏыр щетӏагъэри лъэдакъэ тӏэкӏу зыщӏэт и вакъэм тоувэж. Мыр сыт, и фӏэщи? И щхьэ щодыхьэшхыж. Нобэ и джийм зыри ехакъым. И ӏупэр гъущӏащ. И щхьэр мэуназэ. Псы йофэ.
Сыхьэт щӏэӏуантӏэм йоплъ – жэщ ныкъуэщ. Шэнт щхьэгуэр къещтэ, унэкум ирегъэувэри, къотӏысыкӏ, и гур дэп жьэражьэм хуэдэщ, и бгъэр къресыкӏ, и нэкӏущхьитӏыр къызэщӏэнащ. Сыту пӏэрэ ныжэбэ къыпэплъэр?..
– Си анэ, къысхуэгъэгъу… Псалъэ уэстат мыпхуэдэ ӏуэху сыхэмыхьэну. Сабий закъуэм и узыншагъэщ арэзы сыщӏытехъуар…
Хьэ парийр хопщӏэукӏри хьэгъуэм йолъэдэж. Пщӏантӏэм мыцӏыху дэтщ – кӏыфӏыгъэр кӏыфӏым къыхэмыщми, псэущхьэм зыхещӏэ. Унэбжэр дамэдазэу ӏухауэ къигъэнащи, кӏыфӏыгъэр пшагъуэ-ӏугъуэ зэхэту щӏоукӏурие – псэ джэгур ежьэнущ…
Уэздыгъэри имыгъэункӏыфӏауэ Улэ хьэзыру щысщ, шэнт щхьэгуэм тесу. Ӏугъуэ фӏыцӏэм унэгуащэр къеуфэрэзыхь, и лъакъуэм щегъэжьауэ и щхьэм нэс зрешыхьэкӏ. Ӏэтауэ иӏыгъа и щхьэр зэуэ къыфӏоху, и жьэпкъыпэр и бгъэм къытеуэжу – пкъыр къанэри, псэр ирахьэжьащ…
БАХЪЭСЭН
Ⅰ
Бахъэсэн и ӏуфэм къуажэ куэд ӏусщ, нэхъ ин дыдэр псыежэхым и цӏэр зыфӏащыжаращ – Майе къыщалъхуа къуажэр. Абдежым ирихьэлӏэу къуажэ уэрамхэм псы къыщиж хъуат – щӏым гъущӏ бжьамийхэр щӏалъхьауэ, абыкӏэ къакӏуэрт. Хьэблэ къэс гъущӏ быдэм къыхэщӏыкӏа псы къижыпӏэ хутрагъэуват, ищхьэмкӏэ къыщытепкъузэмэ, псыр къиутӏыпщу, бутӏыпщыжмэ – иубыдыжу. Псынэпсым хуэдэу къабзэт, ӏэфӏт абы къижыр, ауэ щагъэувыӏэ куэдрэ къэхъурт. Апхуэдэхэм деж къуажэдэсхэр псыежэхым псыхьэ кӏуэрт – Бахъэсэныпсым иджыри щыужахэтэкъым. Псыхъуэм пэгъунэгъухэр нэхъ къикӏат, ауэ уэрамыщхьэм псы къыщибгъахъуэу удыхьэжыным и тыншыгъуэр къэзыщӏа нэхъ жыжьэхэм иджы гугъуехь тӏуащӏэу къащыхъурт Бахъэсэныжь псыхъуэ дыхьэныр. Щӏымахуэм деж ӏэжьэм е шыдыгум зи щхьэ ягъэбыдэж чей ирагъэувэрти, унагъуэри ӏэщри зрикъун псы къашэрт. Шыдыгурэ чейрэ зимыӏэхэр пхъэхь зэфӏэдзакӏэ кӏуэкъэкӏуэжу ӏутт.
Хъыджэбз цӏыкӏухэм я жагъуэтэкъым пхъэхькӏэ псы къахьыну. Псы ӏуфэм ӏутыху дыгъэ жьэражьэр нэхъ щабэу зыхащӏэрт, псым и шкӏуэрашкӏуэр макъамэу зэхахырт. Ауэ псом ящхьэр псыхьэ кӏуэуэ къэкӏуэжыхукӏэ зэрытеур арагъэнут, я нэгу зиужьт, зэдэуэршэрт. Хьэблэм зэныбжьу дэсыр зэгъусэу кӏуэрт, абы щыгъуэм къыдэмыкӏ жыхуаӏэм хуэдэу дыгъэм дижьыхьыжауэ псыхъуэм дэс щӏалэжь цӏыкӏухэм зэрахуэзэнури хэтт ӏуэхум хуэзымыгъэщхьэхым. Къэхъункӏэ хъунури ящӏэрт: къезэуэнукъым, ауэ псы къахьым ятӏэ, мывэ къыхадзэнущ. Езыхэри, губжьарэ ешауэ, ягъэзэжынщи псы къабзэ кърагъэхъуэжынщ.
Зэгуэрым Майе хъыджэбзышхуэхэм ябгъурыту ежьэри псыхъуэм нэсащ, гъэзэж къыжраӏэкӏэ, емыдаӏуэу. Майе зыми едаӏуэ и хьэлтэкъым, къыжраӏэри зэхих-зэхимыхт, жэуапи иттэкъым. Хуейти, кӏуащ хъыджэбзхэм я гъусэу. Псыр жыжьэт, арат Майе хуэдэ нэхъ цӏыкӏухэр щӏызэдамышэр. Майе, сешащи жимыӏэу икӏи закъыкӏэримыгъэхуу, нэсащ псыхъуэм. Хъыджэбзхэм я пэгуныр из ящӏащ, пхъэхьым палъхьэжри, хуэмурэ къежьэжауэ къыздэкӏуэжым, щӏалэжь цӏыкӏу дыгъэрыжьэхэр къапэуващ, къазэрыӏэрыхьэкӏэ, хэт мывэ, хэт ятӏэ, хэти вэнвей пэгунхэм хадзащ. Щӏалэжь цӏыкӏухэм зы сырыху нэхъ макъышхуэу, нэхъ ӏэлу къахэщт. Хъыджэбзхэр къэгубжьри, къапэщӏэхуэ мывэр къащтэурэ яхэуэжащ мо къуейщӏей гупым. Сырыхум и натӏэм зыгуэр техуэри, кӏийуэ епхъуэжащ, лӏы хъуанэкӏэу инуи хъуэнащ. «Пхуэфащэщ, жьэ фӏей!» – хьэблэ хъыджэбзхэр икӏуэтакъым. Сырыхум и натӏэр зэгуэудауэ лъы къижырти, и ӏэгур кӏэрикъузауэ иӏыгът, абы къыщыщӏар къафӏэмыӏуэхуу, и гъусахэр щӏэпхъуэжат. Хъыджэбзхэм фӏей хъуа псыр иракӏутыжри ягъэзэжащ. Майе сырыхум бгъэдыхьэри и щӏыбым ӏэ дилъащ. «Сыт уэри узыхуейр?!» – жиӏэу къыжьэхэлъа щхьэкӏэ, Майе къилъэгъуащ абы и нитӏым къыщӏиха гуфӏэр. Сырыхур ежьэжащ, Майе, и гъусахэм яхуемыплъэкӏыххэу, абы и ужьым иувэри здэкӏуэмкӏэ кӏуащ. Мор къызэплъэкӏри дыхьэшхащ: «Сыт узыхуейр?» Майе, зыри жимыӏэу щӏалэжь цӏыкӏум кӏэлъыкӏуэурэ, я унэм нэсри чы бжыхькӏэ къэхухьа лъапсэм дыхьащ. Унагъуэр зэрыхуэмыщӏар нэм къыщӏидзэрт. Ятӏэ чырбыш унэ цӏыкӏур къабзэу зехьат, пщӏантӏэр зэлъыӏухат. Сырыхур къызэплъэкӏыжри, къыхуэгуфӏа е къыщыдыхьэшха – Майе къыгурыӏуакъым, ауэ къеупщӏащ:
